VAN VENNEN, VENEN EN ZEEDUINEN, 273 



grens ; de boomgrens daaronder op zoo klein mogelijken afstand 

 en onmiddellijk zwaar bosch. Penck kwam tot deze voorstelling, 

 doordien hij werkelijk de dikiviale sneeuwgrens op de westzijde 

 der schiereilanden bijzonder laag gevonden had en, palaeon- 

 tologisch bewezen, het mediterraangebied het ijstijdelijk woud- 

 land van Europa was. Ook Noord-Afrika genoot een pluviaal 

 klimaat, waardoor in de tegenwoordige woestijnen rivieren kon- 

 den bestaan, uit welker dalen ten deele wadis geworden zijn. 



Wat nu betreft de noordelijke helft van Limburg en Noord- 

 Brabant, daar rust op het Rijn-Maasdiluvium het zoogenaamd 

 „zanddiluvium", een volstrekt niet eenvoudig samenstel van 

 lagen zand, ten deele met, ten deele zonder rolsteentjes en 

 keien, en leem, dat zeer wel in verschillende glaciale (en inter- 

 glaciale) tijdvakken kan zijn gevormd. Voldoende gegevens, 

 waarop een algemeene indeeling van dit zanddiluvium zou kun- 

 nen gegrond worden, staan nog niet ter beschikking. Waarschijn- 

 lijk is het evenwel, dat van tivee zuidelijke ijstijden daarin af- 

 zettingen voorkomen. 



Penck en Brückner hebben in de Alpen de sporen van vier 

 ijstijden kunnen onderscheiden, als de Günz-, Mindel-, Riss- en 

 Würm-tijden. Met een enkel woord zij betoogd, dat het zand- 

 diluvium slechts op de Riss- en de Würm-glaciatie der Alpen 

 en Vogezen kan betrekking hebben. Het Rijn-Maasdiluvium is 

 namelijk in een oudere en jongere helft te verdeelen. Dit is o.a. 

 gebleken bij eene boring door de nog in haar normale ligging 

 zich bevindende lagen in een der kleigroeven bij Tegelen. Bij 

 die, onder mijne leiding, in opdracht van Teyler's Stichting, in 

 December 1904, uitgevoerde boring werd bevonden, dat ondei^ 

 de 8.5 M. dikke kleilaag, die aldaar bedekt wordt door ongeveer 

 8 M. Rijn-Maasdiluvium, eene diepere laag Rijn-Maas-diluvium, 

 van 13 M. dikte, gelegen is, welke op hare beurt een diepere 

 kleilaag, van 6 M. dikte, bedekt, waaronder weder zand, ten 

 deele met rolsteentjes. Ook leerden, omstreeks denzelfden tijd, 

 boringen in de prise d'eau der Amsterdamsche waterleiding, 

 de duinstreek tusschen Vogelenzang en Zandvoort, duidelijk een 

 bovenste en een onderste „grove" (grindachtige) afdeeling in het 

 diluvium onderscheiden, waartusschen een middelste „fijne" 

 (zand- en kleiachtige) afdeeling. Het ligt voor de hand, de twee 

 grindlagen hier en ginds als produkten van twee ijstijden te 



