VAN VENNEN, VENEN EN ZEEDUINEN. 275 



op te geven. Het eene is dan ook, naar zijnen aard, een palae- 

 ontologisch, het andere een klimatologisch begrip ; deze behoeven 

 niet parallel te gaan. 



Welke opvatting men hieromtrent moge huldigen, zeker laat 

 het palaeontologisch karakter der Klei van Tegelen slechts de 

 chronologische interpretatie toe, haar als oudste interglaciaal te 

 beschouwen en derhalve het bovenste Rijn-Maasgrind tot den 

 Mindel-tijd te rekenen. Het op dat „Rijn-Maasdiluvium" rustend 

 Zanddiluvium moet dan, voor zoover het in ijstijden gevormd 

 werd, tot den Ris^s- en den Würm-tijd gerekend worden. Want 

 het is ondenkbaar, dat deze beide zuidelijke ijstijden niet, en de 

 vroegere wel belangrijke afzettingen in ons land zouden hebben 

 nagelaten. 



In den Riss-tijd lag op de grootste, noordelijke helft van Ne- 

 derland het fenno-scandinavische landijs, waardoor de wateren 

 van den Rijn gedwongen werden naar het Zuiden uit te wijken. 

 Bezuiden den tegenwoordigen Maasloop werd in de toen tot 

 Noord-Brabant en de noordelijke helft van Limburg met de 

 Belgische Kempen beperkte, doch daarom des te waterrijker 

 delta, door Rijn- en Maaswateren en, in het Westen, door wa- 

 teren van de Schelde, het ouder zanddiluvium, ter dikte van 

 gemiddeld enkele tientallen meters, over het in den vooraf- 

 ga'anden langen interglacialen tijd ongelijk geworden grinddilu- 

 vium uitgespreid. Met het eindigen van dezen derden zuidelijken 

 ijstijd en het terugtrekken tevens van het landijs, dat de noor- 

 delijke helft van ons land bedekt had, verlegde de Rijn zijn 

 takken weder naar het Noorden en liet de delta in het tegen- 

 woordig vennengebied geheel aan de Maas en de Schelde over. 

 Het klimaat bleef nu weder langen tijd gematigd en de wateren 

 krompen tot een beperkt aantal takken in, die diepe geulen 

 uitschuurden. 



In den alsdan intredenden vierden of laatsten zuidelijken 

 ijstijd, den Würm-tijd, werd nogmaals dit gebied, nu dan alleen 

 door de Maas en de Schelde, overstroomd en het jongste gla- 

 ciale zanddiluvium aldaar afgezet. Het waarschijnlijk synchro- 

 nisch „Baltisch landijs" bereikte Nederland niet. 



Toen ook deze laatste koude, natte tijd ten einde gekomen 

 was, trokken de wateren van de Maasdelta zich voor goed in 

 bepaalde, meestal wel nieuwe loopen terug, waaruit ongetwijfeld 



