268 OVER HEÏ ONTSTAAN EN DE GEOLOGISCHE GESCHIEDENIS 



open kwamen. Al moge ook oplossing van tufkrijt medegewerkt 

 hebben tot het eerste ontstaan van die pijpen, en de kleinste 

 daaraan wel geheel het aanzijn te danken hebben, zoo moeten 

 toch de grootere, steeds min of meer vertikale, op andere wijze 

 verder gevormd zijn. Ongetwijfeld zijn zij van denzelfden aard 

 als de „reuzenketels", die in zandsteenachtige bedden van snel- 

 stroomende rivieren (vooral in tegenwoordige of vroegere glet- 

 scherstreken, doch ook wel elders) werden uitgeschimrd door 

 steenen, welke in holligheden van het rivierbed door den stroom 

 werden rondgevoerd. Meestal zijn die rechtstandige pijpen met 

 grind, ten deele ook met de eigenaardige leemsoort van Zuid- 

 Limburg, de loss, welke als een jongere laag het grind bedekt, 

 opgevuld. Sommige van die aardpij pen vertoonen nog duidelijke 

 sporen van het wielen der steenen waardoor zij gevormd werden. 

 Het onderzoek van het grind, dat de Maas op het krijtplateau, 

 o.a. ook op den Sint-Pietersberg, heeft neergelegd, leert ons niet 

 alleen zijne herkomst kennen, maar ook de wijze waarop het 

 hier is gekomen. Het is veelal zeer grof en bevat niet zelden 

 reusachtig groote steenblokken, zoodat het onmogelijk uit de 

 Ardennen door water alleen kan getransporteerd zijn. Drijfijs 

 moet daarbij mede geholpen hebben. Op den Sint-Pietersberg, 

 nabij het dorp Sint-Pieter (niet ver van Slavante), bij ongeveer 

 50 M. boven de tegenwoordige Maas, werd in grove grind een 

 3^2 ^- lang steenblok (geelachtig grijze kwartsiet) aangetroffen, 

 dat ik in 1912 gefotografeerd heb. In 1904 mat ik o.a. twee 

 blokken, met ongeveer 1.80 M. grootste afmeting, van een donker- 

 grijze geaderde kwartsiet uit een grindgroeve in Savelsbosch, op 

 het plateau van den oostelijken Maaskant. Groote steenblokken 

 worden telkens in het plateaugrind aangetrotien en Ekens heeft, 

 reeds lang geleden, vele van die „zwerfblokken" op het plateau 

 van Zuid-Limburg beschreven. Het is te betreuren, dat deze en 

 dergelijke verschijnselen, die voor de kennis der wording van 

 den bodem van Nederland ten minste even belangrijk zijn als 

 die aan het noordelijk landijs moeten worden toegeschreven, wel 

 sterk verwaarloosd zijn. Het reusachtig gletscherijs der Alpen en 

 dat der Vogezen, en stellig niet minder het winterlijk rivierijs, 

 vooral ook der Ardennen, hadden voor de wording van onzen 

 bodem zeker nog wel grooter beteekenis dan het Finsch-Scandi- 

 navische landijs. lieeds lang voor den diluvialen tijd was ons 



