VAX VENNEN, VENEN EN ZEEDUINEN. 287 



voor de beoordeeliiig van de klimatische toestanden gedurende 

 de tijdsruimte hunner ontwikkeling. 



Om te beginnen kunnen wij aannemen, dat, toen op den bodem 

 van venkommen boomeii groeiden, welker overblijfselen nu als 

 zandstobben, onder limnisehe, telmatische en semiterrestische 

 veensubstantie, die de venkommen opvult, worden aangetroffen, 

 een droger klimaat dan het tegenwoordige moet geheerscht 

 hebben. Wij kunnen ook eenigszins nagaan in welken geologischen 

 tijd dat geweest is. De gemiddelde dikte en de gemiddelde 

 dichtheid van al het veen onder het grauwveen zijn zoodanige, 

 in vergelijking met die van deze bovenste laag, welker ouderdom 

 wij op meer, doch wel niet veel meer dan twee duizend jaar 

 kunnen stellen, dat zeer wel het geheel zich in een dergelijk 

 tijdsbestek als twaalf duizend jaar of eenige duizendtallen meer 

 kan ontwikkeld hebben. Twaalf duizend jaren verliepen namelijk, 

 naar de zekerste schatting, van de Geer, sedert het eind van 

 den laatsten ijstijd in Scandinavië. Het is dan wel geoorloofd 

 aan te nemen dat de dennen, berken en eiken der zandstobben 

 op den bodem van vele vennen groeiden aan het eind van den 

 laatsten ijstijd en dat destijds het 'klimaat droger was dan het 

 daarna ooit geweest is. Want eene terrestrische vegetatie heeft 

 daarna slechts voorbijgaand voet kunnen vatten, toen de dennen 

 en berken der veenstobben op het omhoog gegroeide moerasveen 

 gunstiger voorwaarden vonden dan de moerasplanten zelven. 

 Weber en de meeste andere onderzoekers achten het, ter ver- 

 klaring van de veenstobbenlagen, niet noodig seculaire veran- 

 deringen van het klimaat aan te nemen. Tot aan het grauwveen 

 zijn, volgens Weber, alle lagen onder gelijke klimatische om- 

 standigheden ontstaan. 



Het postglaciale droge khmaat, waaronder de boomen der zand- 

 stobben groeiden, kan aan soortgelijke toestanden, als die welke 

 het steppenklimaat aan den omtrek van het landijs in zijn grootste 

 uitbreiding veroorzaakten, worden toegeschreven. Mogelijk hebben 

 na het afsmelten van het laatste landijs. in Scandinavië, gedu- 

 rende den zoogenaamdenL/itonna-tijd, toen de Oostzee uitgestrekter 

 en vermoedelijker iets kouder was dan tegenwoordig, veelvuldiger 

 oostenwinden dan tegenwoordig dat droog klimaat veroorzaakt. 

 Het is evenwel waarschijnlijker dat de aan de veenontwikkeling 

 onmiddellijk voorafgaande droge tijd samenvalt met het zoo- 



