VAN VENNEN, VENEN EN ZEEDUINEN. 293 



ook in vele buitenlandsche duinen waargenomen verschijnsel — 

 mag niet als een kenmerk van bijzonderen en hoogen ouderdom 

 beschouwd worden. Hetzelfde proces van uitlooging door humus- 

 zuren is op vele heiden, vooral ook in het vennengebied, bijna 

 onder lederen voetstap aan te treffen en kan daar, in niet zeld- 

 zame gevallen, onmiskenbaar van recenten datum, immers door 

 menschelijk toedoen ontstaan, zijn. Onder een, 60 jaar geleden 

 gemaakte greppel, bijvoorbeeld, heeft de daarin uit mos en 

 bladeren gevormde humus bleekzand en zandoer doen ontstaan. 

 Evenmin kan met reden beweerd worden, dat oudere en aan de 

 landzijde gelegen duinen zich algemeen door gelijke kalkarmoede 

 onderscheiden. 



Een vertikale bouw der zeeduinen, die zou beantwoorden aan 

 de vertikale tweedeeling van het sphagnetum der hoogvenen, 

 welke in de duinen gelijk in de venen zou zijn teweeggebracht 

 door een droge tusschenperiode met oostenwind, die hier de 

 duinvorming, ginds de veen vorming tijdelijk deed stilstaan, 

 kunnen wij derhalve niet met eenig recht aannemen. 



Er is daarentegen alle reden om aan te nemen, dat met de 

 opening van het Nauw van Calais niet slechts de zuidelijke 

 <luinen zich zijn gaan vormen, maar te gelijker tijd de veen- 

 vorming sterk begunstigd is geworden. Uit de onderzoekingen 

 van VAN DER Stok is gebleken, dat vooral gedurende de maanden 

 van September tot Februari (dat is juist de voornaamste groeitijd 

 der veenmossen) de temperatuur van het noordzeewater nabij 

 onze kust belangrijk hooger is dan op het land. Dit moet weste- 

 lijke windrichtingen bevorderen en het landklimaat vochtiger 

 maken, in vergelijking met den toestand toen de Noordzee in 

 het zuiden, bij Calais, was afgesloten en alleen met de kouder 

 noordelijke zeeën in open verbinding stond. Het valt wel niet 

 te betwijfelen, dat door de opening van het Nauw van Calais 

 het klimaat van Nederland, noordwestelijk Duitschland en Dene- 

 marken vochtiger geworden is, waardoor zoowel de conserveerings- 

 ■als de groeivoorwaarden der Veenmossen permanent beter wer- 

 den en de grauwveenlaag kon ontstaan; maar te gelijker tijd 

 werden door die gebeurtenis de eerste zuidelijke duinen aan- 

 gelegd en een haf gevormd, waarin zich veen ontwikkelde. 



