W. G. C. BIJVANCK. 



SPINOZA EN MOLIÈRE. 



THEOLOGISCH-POLITISCH TRACTAAT en TARTUFFE. 

 (Uittreksel uit een voordracht gehouden op 20 December 1916.) 



De namen van deze tijdgenooten staan' ongetwijfeld op een 

 verren afstand van elkander. Zoo plaatsen zij zich ten minste 

 in ons vizier naar de gewone beschouwing. De vraag is echter 

 of niet werk van den een door vergelijking licht zal geven aan 

 Averk van den ander, wanneer w^ij, ons los makend van de 

 uiterlijke voorstelling, het type van de actie zooals Molière haar 

 schept, gaan meten aan het voortbrengsel van Spinoza. 



Wij verkeeren hier dus niet in het gebied van den uiterlijken, 

 maar van den innerlijken vorm. 



Toch wil ik eerst op eenige uiterlijke punten van overeen- 

 komst wijzen tusschen den Tartujfe van den Franschen blijspel- 

 dichter en den Tractatm theologico-poUticus van den Hollandschen 

 wijsgeer, want zonder eenig reëel houvast loopt men gevaar zijn 

 gedachte in het vage te doen opgaan. 



Beide, Tractatus en Comedie, zijn zeer diep overlegde stukken 

 geweest, geschreven in meesterschap; de volledige uitwerking 

 van het plan heeft niet alleen de schrijvers ongeveer een gelijke 

 ruimte tijd, maar ook ongeveer dezelfde jaren bezig gehouden 

 (1665—1670). Dezelfde strooming van den tijd heeft op de ge- 

 dachte van twee denkers ingewerkt. 



Is dan het product van den een een drama en van den ander 

 een politiek philosolische verhandeling, zij gelijken hierin op 

 elkander dat zij voor een dadelijk doel zijn geschreven: het 



