SPINOZA EX MOLIÈRE. 295 



komische drama houdt de maatschappij van den dag den zede- 

 spiegel voor, maar ook de verhandeling heeft een bepaalde strek- 

 king ingrijpend in het maatschappelijk en staatsieven van die 

 dagen. Het Tractatus van Spinoza heeft wel een omvattenden 

 inhoud, men heeft er zelfs in gevonden de grondslagen van de mo- 

 derne Bijbelkritiek, de drift van het geheel bemoeit zich echter om 

 de vraag van de orde in den staat en de machten die de orde verstoren. 



HuME heeft het, in de volgende eeuw, zeer gelukkig uitgedrukt 

 toen hij, handelend over de beroering door geestelijken in de 

 wereld gebracht, ■yan de mannen, sprak, die gevonden hebben luaar- 

 naar Archimedes zocht, nl. een standpunt buiten de aarde waarmede 

 zij de aarde in beweging konden brengen. Als Ijondgenoot van 

 JoHAX DE WiTT, maar ook in zijn eigen recht als uitgestootene 

 uit de Jodengemeenschap, heeft Spinoza in zijn tractaat den waan 

 bestreden van een geestelijkheid, die krachtens een liooger recht 

 en een hemelsche opdracht haar oordeel wilde uitspreken over 

 wetten en instellingen van staat en samenleving, hij heeft daartoe 

 de Bijbelboeken ontleed, en de hooge aanspraken onder het licht 

 der redeneering tot hun eenvoudigsten vorm herleid. Dat alles in 

 een levendige voorstelling, prikkelend van satire en bittere wijs- 

 heid, op een manier die meer doet denken aan Romaanschen dan 

 aan Germaanschen stijl (Spinoza van afkomst is Spanjaard). Hier- 

 door komt ook uiterlijk veel voor wat den wijsgeer doet toenaderen 

 tot den comicus. 



De hoofdzaak echter voor de vergelijking moet blijven het 

 type van de actie. 



Voor Molière is dat de handeling van den schijnheilige, die 

 onder het dek van vroomheid zijn eigen belangen dient en door 

 de verheffing van geestelijke waarden, eenzijdig, de orde van 

 het burgerhuishouden verstoort, ja, den staat aantast omdat hij de 

 burgers te gronde wil richten. Zoover dringt de beroering door, 

 dat alleen de opperste staatsmacht haar weerstand kan bieden. 



Het is dezelfde gang en het zijn dezelfde wezenstrekken in 

 het Tractatus. Daar is het de profeet van het O. Testament 

 voortlevend in de strenge predikanten die het geregelde gezag 

 niet tot rust laat komen ; ook daar moet de arm van den mach- 

 tige te hulp worden geroepen. Wij zien haar onder andere mas- 

 kers in onze Republiek dan in het Frankrijk van Lodewijk 

 XIV, maar het is dezelfde wereld. 



