( 77 ) 



sorte de mal intellectuel. A vrai dire, l'erreur ne peut être perçue 

 avec une véritable évidence, ni subsister dans la pleine lumière 

 d'une rigoureuse déduction. Elle peut seulement être Tobjet d'une 

 perception imaginaire ou de quelque déviation du raisonnement. 



» dicimus,ita animadverlo în privatioue boni aliquid aliud fieri, quod malum 

 » nominamus. Quapropter licel quibusdam argumenlis malum nihil esse pro- 

 » bf tur : qiioniam malum non nisi vilium aut corruptio est quae nullo modo 

 » sunt nisi in aliqua essentia; et, quanto magis ibi sunt, tanto magis illam 

 » redigunl in nihilum,... licel, inquam, sic aul alio modo probeiur nihil esse 

 » malum, non potest animusmeus, nisi sola fide acquiescere {de casu Diab., 

 » chap. X.) — Mag. Multa... dicuntur aliquid, secundum formam loquendi, 

 ') quae non sunt aliquid : quoniam sic loquimur de illis , sicul de i ebus exislen- 

 fl tibus. Hoc ergo modo malum et nihil significant aliquid ; et quod signilicalur 

 » est aliquid, non secundum rem, sed secundum formam loquendi... Malum 

 » non est aliud quam non bonum aut abseiHia boni,ubi débet etexpedit esse 

 '1 bonum. (/6,, chap. XI.) — Nulla essentia, quamvis mala dicalur, est nihil; nec 

 -^ malam esse ut ulli esse aliquid. Nulli enim essentiae est malam esse quam 

 '■< déesse illi bonum, quod débet habere. Déesse vero bonum quod débet adesse, 

 » non est aliquid esse.Quare malum esse, non est ulli essentiae aliquid esse. » 

 » {de conc. Virginis , chap. V.) Non est injustilia qualilas, aut aclio, aut 

 '^ aliqua essentia, sed lantumabsentia debitae jusliliae... Malum vero esse vel 

 " injuslum , est non habere juslitiam quam débet habere : quod non est 

 » aliquid . Est autem aliud bonum quod dicitur conimodum,cujus contrarium 

 » est malum, quod est incommodum. Hoc malum aliquando nihil est. ut cae- 

 » citas : aliquando est aliquid, ut dolor. Sed hoc malum, cum aliquid est, 

 » Deum facere non negamus... Itaque de illo tanlum malo, quod est injustitia, 

 n per quam dicitur injuslum, certum est quia nunquam est aliquid; nec alicui 

 •> rei est esse aliquid, injusiam esse. » {De concpraescientiae Dei cumlib. 

 arh.y chap. Vil ) — S. Anselme répète ces explications, en termes identiques, 

 dans la VIII« lettre du II» livre de sa correspondance, adressée à son cher 

 Maurice qui lui avait demandé si le mal est une entité positive. Elle se 

 termine ainsi : « Quod autem non est aliud quam absentia ejus quod est 

 T) aliquid , itaque non est aliquid. Malum igitur vere est nihil , et nihil non est 

 « aliquid : tamen quodammodo sunt aliquid (res malae); quia sic loa'V'rtnr rie 

 « his, quasi sunt aliquid, cum dicimus nihil vel malum fecil : aut 7iihit, vel 

 »^ malum est quod fccit; sicut dicimus, a//gwfrf vel bonum fecit, aut aliquid 

 y> vel bonum est quod fccit. » — Il dit ailleurs : « Quomodo, inquam , conve- 

 y> niant, et falsa intelligi, et inlelligfre esse : scicnlia comprehendere eœistere 

 » ailquid, nihil ad me, tu videris. » {Contra /«s/pî'enfew, chap. VI, coll. Lih. 

 dro Insip , § 6, passim.) 



