SELECTED PAPERS 



geval, doodde 18.000 soldaten met het gevolg, dat beide legers alvorens 

 slag te hebben geleverd zich snel terugtrokken om aan de pestilentie 

 te ontsnappen. 



Ofschoon het ontstaan van de Republiek Haiti doorgaans aan het 

 genie van Toussaint l'Ouverture wordt toegeschreven, is het virus van 

 de gele koorts daarvoor primair verantwoordelijk. In 1801 zond Napo- 

 leon een leger van 25.000 man om de opstand der negers te onder- 

 drukken. Toussaint werd spoedig grondig verslagen en vluchtte in het 

 binnenland ; kort daarop brak onder de Franse troepen gele koorts uit 

 tengevolge waarvan niet minder dan 22.000 stierven. Het droevige 

 overschot kon in 1803 slechts evacueren. 



Het boek over Napoleon's tocht naar Rusland, dat geschreven werd 

 door Chevalier de Kerckhove, die de expeditie als hooggeplaatst offi- 

 cier van gezondheid meemaakte, laat nauwelijks twijfel, dat de ver- 

 nietiging van de 'Grande Armee' veeleer aan de vlektyphus en de 

 dysenterie is toe te schrijven dan aan de tegenstand der Russen. 



Het in 181 3 door Napoleon opnieuw bijeengebrachte leger van 

 500.000 man verloor in korte tijd door ziekte alleen al 219.000 man. 

 Het schijnt wel zeker, dat Napoleon's macht in Europa veel eerder 

 door ziekte dan door militaire weerstand is gebroken. 



Van de Krim-oorlog kan niet worden getuigd, dat hier ziekte de 

 balans naar een kant deed doorslaan, maar daar hier voor het eerst 

 betrouwbare statistieken zijn aangelegd kan met zekerheid worden 

 vastgesteld, dat bij alle partijen de verliezen aan vlektyphus, cholera 

 en andere ziekten, die, welke aan het gevecht waren te wijten, vele 

 malen overtroffen. 



Nu zal men wellicht opmerken, dat deze zaken grotendeels betrek- 

 king hebben op een ver achter ons liggend verleden en dat het heden 

 ten dage hiermede nogal los pleegt te lopen. Men zal dan denken aan 

 de beide wereldoorlogen, welke nog zo vers in het geheugen liggen en 

 waaraan men niet voor alles een beeld van ziekte op grote schaal be- 

 waart. 



Maar dan moet worden beseft, dat, wanneer in de huidige tijd homo 

 militans optrekt om zijn onderlinge geschillen te beslechten, hij er ten 

 voile rekening mede houdt, dat hij een groot deel van zijn activiteit 

 moet beleggen in de strijd tegen de alomtegenwoordige onzichtbare 

 derde. Alleen op deze wijze is het te verklaren, dat in de eerste wereld- 

 oorlog de strijdende machten - dank zij een energieke ontluizings- 



432 



