( 39 ) 



origine qui remonte au dela de l'année 1460, et comme 

 les bois du Speeulum qui fait partie des produits de eet 

 atelier se retrouvoiit a Utrecht en 1481, il est probable 

 que cette officine prototypographique Néerlandaise aura fonc- 

 tionné dans cette ville" *). 



Niet Haarlem, maar Utreeht de plaats, waar de oudste 

 Nederlajidsche boekdrukkerij is werkzaam geweest, dat was 

 Campbelt/s geliefde meening, en zij is het langen tijd in 

 steeds klimmende mate gebleven f- In 1874 grondde hij 

 haar — zwak genoeg — alleen op het feit, dat de zwer- 

 vende boekdrukker Jan Veldener, die nit Leuven naar 

 Utrecht kwam en er van 1478 tot 1481 zijne kunst uit- 

 oefende, voor zijne uitgave van de » Epistelen ende Evange- 

 liën" aldaar in het laatstgenoemde jaar houtsneden gebruikte, 

 die vroeger in de uitgaven van het »Speculum humanae 

 salvationis", zoowel de twee Nederlandsche als de twee Latijn- 

 sche, dienst hadden gedaan, maar die thans in tweeën waren 

 gezaagd §). Uit het gebruik van deze gedeelten te Utrecht 



*) Annales, page viii. Verg. ook p. 517 suiv. en de aldaar aange- 

 haalde nummers te hunner plaatse. 



f) Nog in 1885 schreef hij: //Wanneer dus in het vervolg de vraag 

 gesteld wordt: In welke plaats heeft men het eerst in Nederland ge- 

 drukt? dan moet, naar mijn oordeel, het antwoord zijn: te Utrecht, de 

 stad waar Jan Veldener de blokken van den Spiegel onzer behoudenis 

 vond" {Bihliographische Adversaria, deel V, blz. 171 v.). 



§) Zie vooral Annales, p. viii en 187. — Veel voorzichtiger liet Henry 

 Bkaüshaw in zijn meesterlijk werkje List of the founts of fy^e andwoodcut 

 devices used hy printers in Holland in the fifteenth rentun/, Lond. 1871, 

 p, 6, zich uit : *] am compelled to leave the Speculum at Utrecht until 

 1 know anything positive to the contrary, because it is at Utrecht that 

 the cuts first appear, cut up into pieces, in a book printed by Veldener 

 at that place in 1481", eene uitspraak, den man geheel waardig, die 

 slechts op grond van vaste gegevens eene chronologische lijst ontwierp 

 van de Noord-Nederlandsche steden, waar in de 15de eeuw drukkers waren 

 gevestigd, en van die drukkers zelven in elke daarvan. Verg. ook zijn 

 werkje A classified index of the fifteenth centunj hooks in the collection 

 of the late M. J. de Meyer, Lond. 1870, waar dezelfde strenge methode 

 is gevolgd. De beide werkjes zijn na zijnen dood andermaal uitgegeven 

 in zijne Collected Papers, Cambridge, 1889. 



