( 45 ) 



als in het werk zelf, gegraveerd worden volgens het procédé 

 van CoLLAS. De uitvoering hiervan werd opgedragen aan 

 den Haagschen lithograaf Steuerwald, dien men naar Parijs 

 wilde zenden, om met het bedoelde procédé kennis te maken. 

 Maar deze, vernomen hebbende hoe het toestel ongeveer 

 werkte, had er aardigheid in, niet naar Parijs te gaan, maar 

 zelf eene machine samen te stellen, die aan het doel kon 

 beantwoorden. Hij slaagde hierin naar wensch en werd al- 

 dus een post-inventor van het procédé van Collas. Op on- 

 geveer gelijke wijze nu stelt Campbkll zich voor, dat de 

 voortbrengselen der Nederlandsche proto-typographie kunnen 

 zijn ontstaan. 



En waar zal dit dan zijn geschied ? Na het vroeger gezegde 

 zou men verwachten, dat de schrijver geene andere plaats 

 dan Utrecht zou hebben genoemd. Inderdaad zegt hij, dat 

 zich in den laatsten tijd stemmen ten voordeele van die 

 stad hebben doen hooren. Zelfs somt hij met blijkbare 

 voorliefde de redenen op, die voor deze meening schijnen 

 te pleiten. Doch zijne hoop is gevestigd op onze Neder- 

 hmdsche archieven, die thans meer dan ooit worden door- 

 zocht en misschien het geheim zullen kunnen openbaren. 

 Wellicht, zoo besluit hij, wordt ten slotte de eer toegekend 

 aan eenig oord, waaraan men thans nog niet denkt. 



Ik heb bij dit belangrijk artikel iets langer stilgestaan 

 en er een vrij uitvoerig verslag van gegeven, omdat het 't 

 laatste woord van een der meest bevoegde rechters ter zake 

 van de uitvinding der boekdrukkunst bevat. Ik houd mij 

 overtuigd van uw aller instemming, wanneer ik zeg, dat 

 eene mededeeling als deze hier ter plaatse aandachtige 

 ooren zou hebben gevonden, en meen u geen ondienst te 

 hebben gedaan, door den overledene als het ware tot u te 

 doen spreken na zijnen dood. Laat mij er mogen bijvoegen, 

 dat hij nog met vreugde heeft kennis genomen van het 

 keurig artikel »Mainz of Haarlem", door ons medelid FiiuiN 

 in »De Gids" van Januari 18S8 geplaatst, en waarin deze 

 door fijne historische kritiek het moeilijk vraagstuk zooveel 



