( 13 ) 



Ik denk aan het standpunt der kunstwetenschap in 18G9. 

 Destijds had nog niemand zich de moeite getroost een kro- 

 nologische lijst van Rembrandts werken op te maken. Vos- 

 MAER is de eerste geweest, die de schilderijen, teekeningen 

 en etsen, voor zoover hij ze kende, naar tijdsorde heeft ge- 

 rangschikt. Juist daardoor heeft hij den ontwikkelingsgang 

 van Rembrandts kunst zoo goed geteekend. De aandachtige 

 lezer is in waarheid de beste beoordeelaar van dit boek, 

 want zulk een lezer gevoelt bij de bestudeering, dat Vosmaer 

 zijn doel bij hem bereikt. Men komt al lezende achter Rem- 

 brandt; men geeft zich door Vosmaers even smaakvolle als 

 nauwkeurige en methodische beschrijving rekenschap van den 

 inhoud van elk kunstwerk, waarin men nu zooveel bespeurt, 

 dat eerst aan eigen aandacht was ontsnapt ; men ziet de 

 wijzigingen in de manier van den schilder ; men woont Rem- 

 BRANDTs vorderen bij ; men leert de moeilijkheden bevroeden 

 die hij altijd beter overwint ; men voelt de oogen opengaan 

 voor zijn oorspronkelijkheid, voor de, om Rembrandts eigen 

 woorden te bezigen, de studieuse vlijt, die hij aan zijne 

 schilderijen besteedt; men is getuige van de merkbare scha- 

 duwen die na 1642 over den geest van den kunstenaar ko- 

 men; men volgt het toenemen van zijn invloed, evenzeer 

 als de sporen van den invloed dien hij zelf bij wijlen heeft 

 ondergaan; men verkeert met zijn leerlingen, zijne bloedver- 

 wanten, zijne tijdgenooten en vrienden. Natuurlijk draagt 

 een afzonderlijk hoofdstuk den titel : Jan Six en Rembrandï. 

 Men is in Rembrandts woning, vernuftig door Vosmaers 

 historische verbeelding weer opgebouwd ; men is tot in Rem- 

 brandts atelier en hoort de discussiën over de theorie der 

 kunst die door Hoogstraten, door Fabritius en anderen 

 wordeu gehouden, discussiën waarop wij nauwlijks hadden 

 durven rekenen. Hoogstraten vraagt: »Welk daer was de 

 grondles en regel van wel te ordineren ? Fabritius antwoordt: 

 de edelste natuurlijkheden te verkiezen en bijeen te schik- 

 ken." — De uitdrukking: » studieuse vlijt" ontleende ik zoo- 

 even aan een der brieven van Rembrandt, die het Vosmaers 



