( 21 ; 



Wanneer het zijn doel was geweest een sclioouheidsleer 

 te ontvouwen en te verbreiden, had Vosmaur immers wel 

 nauwkeurig moeten zeggen wat hij thans slechts heeft aan- 

 geduid. Maak van Vosmaer iemand die vooral, zoo niet uit- 

 sluitend, estheticus heeft willen zijn, en wij kunnen hem niet 

 loslaten eer hij ons het huwelykscontrakt van Fausï en He- 

 LENA artikel voor artikel heeft doen lezen. Maar wij blijven er 

 in het minst niet op staan als wij tot de erkenning moeten 

 komen: voor hetgeen Vosmaer heeft gewild is de kennis van 

 dat verdrag vrij onverschillig. Tot die erkenning kom ik 

 zonder aarzelen. Het doel van Vosmaer omvat zeer zeker 

 ook esthetiek, maar het ging in de esthetiek niet op. Wat 

 hij liefhad en niet moede werd aan te prijzen, was niet een 

 schoonheids- maar een levensleer, was niet een kunst- maar 

 een levensideaal, en kunst daaraan ondergeschikt. 



Ik koester eenige hoop, u in korte bewoordingen mijne 

 meening omtrent dit punt te kunnen verduidelijken, wanneer 

 ik zonder omwegen een verwijt ter sprake breng, dat inzon- 

 derheid heeft getroffen de artikelen waarmede Vosmaer, van 

 1861 tot 1888, het Weekblad De Spectator heeft verrijkt, 

 en waaruit later een bloemlezing in drie deelen het licht 

 heeft gezien. In de Vlugmaren^ — uit letterkundig oogpunt 

 reeds onmiddellijk na Vosmaers overlijden door mij gewaar- 

 deerd en daarom hier niet weder opzettelijk besproken, — in 

 de Vlugmaren heeft men een zekere animositeit willen vinden 

 tegen het Kristendom onder eiken vorm. Het is onloochenbaar, 

 dat Vosmaer op godgeleerd gebied gevestigde overtuigingen 

 heeft gehad. »Tusschen", schrijft hij in 1866, »tusschen de 

 oude leer en den hedendaagschen geest is de eenheid niet meer 

 te herstellen. De identiteit van christelyk leven en menschelijk 

 leven bestaat niet". Zijn letterkundig gedrag was met deze 

 rondborstige verklaring in overeenstemming. Voor de zoo- 

 genaamde vromen had hij zelden een goed woord over. De 

 Kristelijke begrippen heeft hij niet met veel achting of teeder- 

 heid behandeld. De Ultramontanen brengen hem uit zijn 

 humeur. »Le Cléricalisme, voila l'ennemi". In 1870 jubelt 



