( 53) 



van zijne Harmonies aan de fraDsche jongelingschap in zoo 

 welsprekende woorden heeft afgelegd. 



Trouwens niet enkel in den vreemde vond Vissering steun 

 voor zijne denkbeelden over de grenzen van de staatsbemoei- 

 ingen. Wat hij daaromtrent in zijn Handboek leerde en in 

 de Narede, aan dat boek toegevoegd, nader bepleitte, stemt 

 op merkwaardige wijze overeen met hetgeen in eene andere, 

 terecht beroemde. Narede geschreven werd, ik bedoel die, 

 waarmede Thorbecke in 1868 de uitgave zijner » Parlemen- 

 taire redevoeringen" besloot. De staatsman en de staathuis- 

 houdkundige naderen langs verschillende wegen dezelfde vraag- 

 stukken en verklaren zich daarover in volmaakt denzelfden 

 zin. s>Eene eerste wet (van den Staat)" — dus schrijft Thor- 

 becke — » is onthouding ; onthouding van hetgeen zijne roeping 

 als rechtsvereeniging te buiten gaat. Het zijn in wezen, 

 bestemming en middelen andere levensmachten dan de staats- 

 macht, welke de kerk, het onderwijs, wetenschap, kunst 

 maatschappelijk te vormen en te besturen hebben ; machten 

 in wier sfeer burgerlijk overheidsgebod of dwang niet te pas 

 komt. Met deze en zoovele andere sociale belangen — regeling 

 van stoffelijken arbeid en goederenverkeer — in aanraking; 

 van alle kanten gedrongen door vragers — niet zoozeer om 

 vrijheid, die den wil om zichzelven te helpen onderstelt — als 

 om bystand van het gezag, ondervindt de Staat, dat onthou- 

 ding soms grooter kunst dan handelen is". Niemand in 

 Nederland die deze staatkundige belijdenis zoo volkomen en 

 zoo volledig heeft beaamd als Vissering, en niemand die haar 

 zoo stelselmatig als hij tot richtsnoer van zijne handelingen 

 heeft gekozen. 



Slechts twintig jaren scheiden ons van het oogenblik waarop 

 deze denkbeelden werden neergeschreven, en wat zijn zij ons 

 reeds vreemd geworden ! Wil dit zeggen dat het standpunt, 

 door Thorbecke en Vissering ingenomen, als een overwonnen 

 en eenzydig standpunt moet worden prijsgegeven? Verlaten 

 is het zeker, maar om het overwonnen te kunuen noemen 

 zouden de staatsbemoeiingen, die in het vrije leven van de 



