( 54 ) 



maatschappij iugrijpen, hier en elders veel rijper en over- 

 vloediger vruchten hebbeu moeten opleveren dan nu nog het 

 geval is. En wat de eenzijdigheid betreft, het vraagstuk 

 wordt verkeerd gesteld, wanneer men onthouding of inmenging 

 als twee absolute stelsels tegenover elkander plaatst. Om het 

 stelsel van onthouding in zoo strengen zin te aanvaarden als 

 bijv. Herbart Spencer dit deed, zou Thorbecke geen staats- 

 man en VissERiXG geen warme meuschenvriend hebben moe- 

 ten zijn. Niet op eene radicale scheiding komt het aan, maar 

 op de stemming waarin men de hier bedoelde staatsbemoei- 

 ingen steunt. Geschiedt dit met geestdrift, in de blijde hoop 

 dat zij ons eene grootsche en schoone hervorming van de 

 maatschappij brengen zullen, of geschiedt het enkel ais de 

 nood tot helpen dwingt, altijd met blijkbaren tegenzin en 

 met een diep besef van de gevaren, verbonden aan de richting 

 die men gedwongen opgaat? Tiiorbecke en Vissering oor- 

 deelden in laatstgenoemden zin, en al is ook mijn gevoelen 

 van het hunne vrij wat onderscheiden, toch dunkt mij dat 

 ons aan het behoud ook van hunne stemming alles gelegen is. 

 Immers het groote gevaar aan de tegenovergestelde richting 

 verbonden, zal wel zijn dat zy ons voert op een weg waar 

 mijlpalen en herkenningsteekenen ontbreken en stilstaan on- 

 mogelijk is ; een langen en breeden weg zeker, maar toch 

 een aan welks uiteinde een stelsel ligt, dat de dood is voor 

 de individueele vrijheid en een graf voor het beste wat onze 

 moderne beschaving heeft gewrocht. Boeken als die van Vis- 

 sering zijn bakens, die de ligging van het strand aanwijzen; 

 naarmate wij ons verder van dat strand verwijderen, klimt 

 de behoefte aan zulke bakens, al ware het slechts om ons 

 telkens rekenschap te geven van den afstand die reeds werd. 

 afgelegd. 



Nog maar zeer weinig blijft mij U van Yissering's leven 

 te zeggen over. De invloed, dien hij als hoogleeraar te Leiden 

 uitoefent, is lange jaren klimmende, klimmende bij zijne leer- 

 lingen, bij zijne omgeving, in zijn vaderland. Naar zyu 



