( 47 ) 



dige uiteenzetting van beginselen, de scherpziauigheid van de 

 daar geleverde betoogen. Alles wat tot nog toe hier te lande 

 op dit gebied oorspronkelijks was verschenen liet het Hand- 

 boek van praktische staathuishoudkunde zeker verre achter 

 zich. Toch ontbrak het ook niet aan kritiek, en nu meen 

 ik de nagedachtenis van Vissering het best te eeren door 

 hier over deze kritiek openhartig mijn gevoelen te zeggen. 

 Vissering schreef een handboek van praktische staathuis- 

 houdkunde, en deze titel, schijnbaar vreemd gekozen, drukte 

 volkomen nauwkeurig de boloeling van den schrijver uit. 

 Nu als altijd trok hem de praktijk; deze had hem van zijne 

 jeugd af geboeid, en boei Ie hem nog, en die praktijk te 

 dienen moest daarom zijn doel zijn. Niet om de abstracte 

 wetten zelven, welke op stoffelijk gebied het maatschappe- 

 lijk verkeer beheerschen, was het hem te doen, maar om, bij 

 het licht door de kennis van die wetten ontstoken, de han- 

 delingen van Staat en volk te beoordeelen en wenken te 

 geven voor eene toekomstige gedragslijn. Voortreffelijke toe- 

 leg zeker, maar toch één waaraan een zeer ernstig gevaar 

 verbonden was. Immers wie de handelingen van den Staat 

 beoordeelt — en met dezen krijgt men in de zoogenaamde 

 praktische staathuishoudkunde vóór alles te doen, — wie 

 beslissen wil over zijn doen en laten, moet zich noodzakelijk 

 stellen op het standpunt van den Staat zelven en rekenino- 

 houden met alle plichten aan dien Staat opgelegd, met alle 

 eischen die hij te bevredigen heeft. De economische gevol- 

 gen van zijne handelingen moeten bij den staatsman natuur- 

 lijk zwaar wegen, maar toch niet die gevolgen alleen; bij 

 dien enkelen factor komen er nu en dan nog geheel andere 

 en daaronder sommige, die op een gegeven oogenblik vrij 

 wat meer gewicht in de schaal leggen dan de economische 

 factor ooit doen kan. Elke Regeering behoort ook minister 

 van finantiën, maar een minister van finantiën vooit de ge- 

 heele Regeering te zijn. Zal men nu, telkens bij het uitspre- 

 ken van een oordeel, op al die factoren letten waarop de 

 Staat letten moet? Onmogelijk want dan zoude voor het 



