( 40 ) 



Had VissEKJNG ongelijk met dus te oordeeleii ? Ik geloof 

 het niet, want de meeste leerlingen van de historische school 

 zijn er toe gekomen aan de staathuishoudkunde haar recht 

 van bestaan te betwisten. Immers wanneer men weigert 

 te erkennen, dat de mensch in zijn streven naar welvaart 

 aan zekere natuurlijke wetten gehoorzaamt, wetten die zich 

 onder geheel gelijke omstandigheden altijd openbaren moeten 

 en dan ook altijd dezelfde gevolgen met zich voeren, ont- 

 valt aan de wetenschap haar grondslag, omdat deze wetten 

 op te sporen en hare uitwerking bloot te leggen juist haar 

 doel is. 



Bedrieg ik mij niet dan zijn in den laatsten tijd de 

 duitsche economisten zei ven vrij algemeen van die onhoud- 

 bare conclusie teruggekomen; maar hieruit volgt zeker niet 

 dat het uitgangspunt van de historische school onjuist zou 

 zijn. Op de woorden van J. B. Say, welke Vissering op 

 de eerste bladzijde van zijn handboek afdrukt : » Ces principes 

 ne sont point l'ouvrage des hommes: ils dérivent de la na- 

 ture des choses; on ne les établit pas, on les trouve" — valt 

 op zich zelf niets af te dingen, zoolang het slechts om het 

 opsporen en blootleggen van die beginselen te doen is. Maar 

 Say kon zich met zulk eene taak niet tevreden stellen en 

 Vissering zeker nog veel minder. Immers wat zij bedoelden 

 was om, met een beroep op de gevonden wetten, aan staten 

 en volkeu te leeren hoe zij handelen moeten om tot hoogere 

 welvaart op te klimmen. Zij verlaten dus het terrein van 

 de eenvoudige waarneming om zich te bewegen op dat van 

 de menschelijke praktijk, en nu kan het zeker niet geloo- 

 chend worden, dat om goed en juist te weten hoe die praktijk 

 zijn moet, grondige kennis noodig is niet alleen van de onver- 

 anderlijke wetten, maar ook van de veranderlijke toestanden 

 te midden van welke zij zich openbaren, omdat die toestan- 

 den de werking van de wet allicht wijzigen zullen. Deze 

 eenvoudige stelling was, meen ik, het uitgangspunt van de 

 historische school, en dat uitgangspunt zal wel onaantast- 

 baar zyn. 



Jaarboek 1889. 4 



