( 105 ) 



kloosterleven en de kloosterhervorming, school, wetenschap 

 en letteren, kerkleer en kettersche bewegingen, heilige plaat- 

 sen, tijden en handelingen, kerkelijke zeden en zedelijk- 

 godsdienstige volkstoestand. Het is in breeder afmetingen 

 ongeveer dezelfde orde van zaken, als in het eerste deel. 



Reeds uit deze dorre opgave blijkt, dat nevens het uit- 

 wendige ook nu weer het inwendige tot volkomen recht is 

 gekomen. De man, die weleer het kerkelijk leven der eerste 

 Christenen, en later het godsdienstig leven onzer vaderen 

 heeft beschreven, ruimt ook nu zoowel aan het kerkelijke als 

 aan het godsdienstige eene breede plaats in. Naast de historie 

 der bisschoppen een volledig overzicht van de kerkelijke orga- 

 nisatie; naast de beschouwing van de kloosterlingen en de 

 kloosterorden, ook die van het kloosterleven en de klooster- 

 reformatie; naast de geschiedenis der scholen eene karakteris- 

 tiek van het onderwijs; naast die der letteren eene breede 

 ontwikkeling van de stichtelijke literatuur ; naast een gedeelte 

 over de kerkleer een veel uitvoeriger over den eeredienst ; 

 naast een hoofdstuk over de kerkelijke zeden een veel grooter 

 over den zedelijk-godsdienstigen toestand des volks. Wie 

 voortaan iets van het zieleleven onzer vaderen en van huune 

 kerkelijke maatschappij wil weten, zal niet minder dan hij, 

 die de uitwendige feiten hunner kerkgeschiedenis wenscht te 

 kennen, met dit werk van Moll moeten raadplegen, en wie, 

 hetzij eene volledige Kerkgeschiedenis van Nederland na de 

 Hervorming, hetzij eene Geschiedenis van één onzer vader- 

 landsche kerkgenootschappen wil schrijven, zal, op straife van 

 een eenmaal veroverd standpunt wederom pi-ijs te geven en 

 de wetenschap eene rugwaartsche beweging te doen maken, 

 niet minder de geschiedschrijver van het godsdienstig-zedelijk 

 en kerkelijk leven, dan die van de uitwendige lotgevallen 

 der kerk moeten zijn. 



Er is nog iets, wat dit werk van Moll eigenaardig ken- 

 merkt. Hij zelf heeft eens aan deze plaats — het was in 

 1872, toen hij zijn keurig Levensbericht van Delprat voor- 

 droeg — de wetenschappelijke boeken, die voortreffelijk mogeu 



