( 107 ) 



testanten en Roomschen, met liooge waardeering, ja, ondanks 

 verschil van dogmatischen aard, met dankbaarheid ontvangen. 

 Het deed den man, dien niemand vreemd was, in wien hij 

 iets van Christus vond, en die daarom bij Roomschen en 

 Jansenisten, bij Protestanten van allerlei naam, bij vrijzin- 

 nigen en rechtzinnigen, ja bij ieder die nog iets vrooms had, dat 

 vrome wist te erkennen i), — het deed hem waarlijk goed, 

 wederkeerig van andersdenkenden welwillende beoordeelingen en 

 waardeerende brieven te ontvangen, allermeest dan, wanneer 

 hem daaruit bleek, dat er nog ruime harten waren, voor wie 

 eenheid des geestes meer was dan eenheid in de leer. 



Met zijne » Kerkgeschiedenis van Nederland vóór de Her- 

 vorming" had Moll het hoogste geleverd, wat hij leveren kon. 

 Toen hij dezen reuzenarbeid in 1871 met de uitgave der 

 reeds genoemde » Registers" besloot, was hij den zestigjarigen 

 leeftijd nabij. Een tweede werk, aan dit eerste gelijk, kon 

 hij met gegronde hoop op gelukkige voltooiing niet meer 

 ondernemen. Het zou dan ook de Kerkgeschiedenis van Neder- 

 land na de Hervorming hebben moeten zijn, en, gelijk ik 

 vroeger reeds te kennen gaf, met al zijne liefde voor het 

 Protestantisme was hij de man niet, om de meer ruwe groot- 

 heid van het Reformatie-tijdperk zonder huivering te aan- 

 • schouwen, en geen weerzin te gevoelen bij al het kerkelijk 

 krakeel, drie eeuwen lang. Toch was het hem gedurende de 

 acht laatste jaren van zijn leven eene pijnlijke leegte, dat 

 hg geen » groot werk" meer had. Hij was langen tijd aan 

 zulke breede afmetingen gewoon geweest, en zag zich thans 

 binnen de enge grenzen van kleinere onderwerpen beperkt. 

 In de » Studiën en Bijdragen op 't gebied der Historische 



^) Het is eeu eigenaardig verschijnsel, dat Moll voor de eer der 

 Oud-Roomsch-Katliolieken in Nederland opkwam, toen hij haar vond 

 aangerand door den Hoogleeraar J. A. de Eijk in diens brochure 

 Respice finem. Hij deed het met groote warmte in de Niemce Rotter- 

 damsche Courant van 18 Mei 1872. Het stuk, dat door den Heer 

 De Eijk in De Maasbode van 23 Mei werd beantwoord, maakte veel 

 indruk en bleef ook in het buitenland niet onopgemerkt. 



