( 30 ) 



naar hem luisterde, uaar hem in wiens gemoed zooveel al- 

 gemeen raenschelijks welde, naast het exacte weten, dat 

 zijnen geest vervulde; was het wonder, zeg ik, dat hij spoedig 

 in de verzoeking kwam om ook op het gemoed zijner mede- 

 burgers in te werken, waar het gold iets te bevorderen, dat 

 hij voor goed en waar hield ? En was het wonder dat hij 

 aan die verzoeking geen weerstand bood? 



Mij dunkt, wij Nederlanders hebben alle reden ons over 

 dit laatste te verheugen. Op menig punt en in menige 

 omstandigheid zijn wij door Harting's altijd wakkere hand 

 uit den dommel opgeschud. Zóó in zake het onderwijs, toen 

 hij met zijnen broeder en andere gelijkgezinden het school- 

 verbond oprichtte; zóó toen hij voor de Transvaalsche repu- 

 bliek, die tijdelijk voor Engelsche overlieersching had moeten 

 buigen, alarm sloeg, zoodra hij de teekenen waarnam, 

 dat de oud-HoUandsche vrij heidsgeest ook daar ontwaakt 

 was en het juk poogde af te schudden; zóó ook toen hij 

 na zijn emeritaat de pen opvatte om in een dagblad het 

 goed recht der natuurwetenschap te verdedigen tegenover 

 een bepaalden vorm van theologie, die zich geheel teu on- 

 rechte met de godsdienst tracht te vereenzelvigen. Wat 

 Hartikg ten opzichte van de hier aangestipte punten ver- 

 richt heeft en hoe hij daarbij is opgetreden, werd ook door 

 anderen reeds uitvoerig en voortreffelijk geschilderd. Liev(!r 

 dan in eene nieuwe omschrijving daarvan te treden, wil ik 

 trachten, door enkele aanhalingen uit brieven zijner laatste 

 levensjaren, u een beeld te geven van den man, den agi- 

 tator, zooals hij zich zelf gaarne noemde, die met den 

 geleerde in de persoon van HAUTl^'G zoo eng was samen- 

 geweven en die uit den aard der zaak weder krachtiger op 

 den voorgrond kwam, toen zijn taak als leermeester en als 

 voorganger op het gebied der wetenschap was afgeweven. 



Laat ik beginnen met eene schets, die hij van zichzelf 

 ontwierp, toen hij in antwoord op een brief, waarin hij op- 

 timist genoemd Averd, in Maart 1885 schreef: 



