( 32 ) 



» hemel dikwijls bewolkt en trek ik mij zaken aan, die voor 

 » andereu van minder beteekeuis scbrjnen, of die zij van 

 »zicii afwerpeu, omdat » men er toch niets aan doen kan."" 



Hier hebben wij in Harting's eigene woorden kunnen 

 naspeuren, hoe de ontvlambaarheid, waarvan hij zoo vele 

 blijken gegeven heeft, meer aan zijn fijn besnaard en gevoelig 

 geuioed, dan aan eene zekere natuurlijke strijdlustigheid 

 moet worden toegeschreven. 



Tn zijn laatste levensjaren waren in dat gemoed gewaar- 

 wordingen aan de oppervlakte gekomen, die waarlijk niet 

 medewerkten om die levensjaren te verhelderen. Hij meende 

 zeer duidelijke teekeuen waar te nemen — en wie onzer 

 durft zeggen, dat hij zich vergist heeft? — van een terug- 

 gang op geestelijk gebied, ^an een verlies aan zelfstandig- 

 heid en van een bereidwilligheid tot blinde volgzaamheid 

 bij het individu en diensvolgens ook bij de menigte, waar- 

 van door de drijvers en de heerschzuchtigen, zoowel op 

 kerkelijk als op sociaal gebied handig gebruik wordt gemaakt. 

 Hoor slechts hoe hij in ]\ovember 1884 schreef: 

 ^>Ik zie de toekomst van ons vaderland met groote zorg 

 » tegemoet, minder omclat de tegenwoordige dorainocratie 

 »mij tegen de borst stuit, dan wel omdat het niet missen 

 »kan of er moet ieis vroeger of later eene reactie volgen, 

 » waardoor andere volksleiders een gewillig oor vinden, tei- 

 »wijl het volk, dat men niet heeft willen leeren denken, 

 »maar alleen gelooven, onvoorbereid is en natuurlijk zeer 

 » geneigd om alles aan te nemen, waardoor liet eene betere 

 » toekomst wordt voorgespiegeld, die onmogelijk verwezen- 

 »lykt kan worden. De zoogenaam Ie anti-revolutionnairen 

 5> hebben zelve de revolutie voorbereid, door aan onbe- 

 » schaafden en onbevoegden znlk een grooten invloed op 's lands 

 » zaken te verschaffen." 



In een brief van acht dagen later (29 Nov 1884) lezen wij : 



»Het in den laatsten tijd hier te lande gebeurde heeft 



»mij wel eens doen twijfelen aan den vooruitgang van het 



