( 33 ) 



> menscbelijk geslacht". Sprekende van de groote voorgangers 

 op het gebied van het raenschelijk denken op het einde der 

 vorige eeuw, voegt hij daaraan toe : » Ook in hun tijd 



> waren zware wolken aan den hemel, maar zij konden niet 

 » voorzien, dat een eeuw later, in het zich beschaafd noemend 

 » Europa, de verlichting blijken zou nog zóó weinig ge- 

 »vorderd te zijn, als thans helaas het geval is bij de groote 

 » meerderheid, en niet enkel bij //la vile multitude" van 

 »Thikrs, maar ook bij hen die zich gerechtigd achten als 

 » leiders op te treden ! Tweederlei vorm van beschaving ! 

 » Ziedaar het groote gevaar. De eene vorm begrijpt de andere 

 » niet en kan haar niet begrijpen. Het mysticisme, dat men 

 »waande overwonnen te hebben, heft weder overal het hoofd 

 »op en zoekt zich een bondgenoot in het zeer begrijpelijk 

 » socialisme van den grooten hoop, die door de te snelle 

 » vermeerdering van de bevolking gestadig aangroeit." 



Wanneer wij bedenken, dat deze woorden neergeschreven 

 werden drie jaren vóór de bekende verkiez.ing té( Schoter- 

 land, dan moet men erkennen dat Harting een scherpen blik 

 op komende gebeurtenissen had. Zal zich ook bewaarhedeu 

 wat hij nog in dienzelfden brief schreef?: »De menschheid 

 » zelve en met haar de ware beschaving en verlichting zullen 

 »uiet ondergaan, ofschoon het volstrekt niet onwaarschijnlijk 

 »is, dat deze periode van achteruitgang lang zal duren en 

 »dat de brandpunten van werkelijke beschaving zich zullen 

 » verplaatsen onder achterlating van uitgestrekte ruïnes. Het 

 » denkbeeld van zulk een toekomst voor Europa en met name 

 »voor ons vaderland is benauwend en bedroevend." 



Brachten dus zijne laatste levensjaren den altijd werk- 

 zauien man teleurstellingen en bezorgdheid, als de hierboven 

 door hem beschrevene, daartegenover heeft hij toch zeker de 

 groote voldoening gesmaakt, dat zijn optreden in de Trans- 

 vaalsche aangelegenheden met zoo goeden en voor velen zoo 

 onverwachten uitslag bekroond is geworden. 



Ook moest het tot zijn bewustzijn doordringen, hoe hij, 

 Jaakrobk 1888. 3 



