( 75 ) 



zou, te groot, en, hoe bitter de teleurstelling was, het plan 

 moest blijven rusten. Later gaf hij in de Muemosyne en in 

 de Yerslagen en Mededccliiigen dezer Akadeiui'j nog vele op- 

 merkiiigcu over den tekst van liet 18''"^ boek der Archaeo- 

 logie, over den stijl van Josepiiüs, over zijne voorstelling van 

 de Messiaatische verwachtingen en over de leer der Phari- 

 sacën, maar vele zijner aanteckeniugeu zijn ongebruikt ge- 

 bleven. Onder zijne nagelaten papieren bevindt zich o. a. 

 een lexicon Flavianum, dat IIolwerd.v echter niet voor den 

 druk, maar voor eigen gebruik bestemd had. 



Xini de door hem uitgegeven opmerkingen en gissingen 

 is gebruik gemaakt door B. Nikse, die verleden jaar een 

 deel van eene nieuwe uitgave van Josephus het licht heeft 

 doen zien. Dat deel bevat het C*^^'- en de vier volgende boe- 

 keu der Archaeologie. 



Over deu tweeden schrijver, dien ik noemde, Piiilo Ju- 

 DAEUs, heeft IIolweuda niet zoo veel uitgegeven. Wel heeft 

 hij hem vlijtig bestudeerd, daar zijne taal en zijne denk- 

 beelden van groot belang zijn voor het goed verstand van 

 het Nieuwe Testament, en heeft hij een aantal annotaties 

 verzameld, maar daarvan is niet meer dan een gedeelte in 

 de Verslagen en Mededeelingeu dezer Akademie verschenen. 

 Of hij de overige niet belangrijk genoeg geacht heeft, durf 

 ik niet beslissen. 



Nu moet ik mij tot het gebied begeven waarop Holweuda 

 zich het meest bewogen heeft, de exegese des Nieuwen Tes- 

 taments, en, om duidelijk te maken welke plaats hij daar 

 inneemt, moet ik iets zeggen over den toestand der exege- 

 tische studiën een veertigtal jaren geleden. 



Terwijl in het eerste gedeelte dezer eeuw de klassieke phi- 

 lologie krachtig voorwaarts schreed, scheen de exegese des 

 Bijbels als met lamheid geslagen. Al stonden hare beoefe- 

 naars op verschillend standpunt wat hunne dogmatiek be- 

 treft, allen wenschteu toch, daar zij min of meer aan het 

 gezag der Schrift vasthielden, hunne meeuiageu iu dat boek 



