( 78 ) 



gen van den Bijbel, inzonderheid van de schriften des Nieu- 

 wen Testaments. De hoopjleeraar gaat daarin vooreerst na 

 wat uitleggen is, bespreekt d(} vraag of de theologische, de 

 wijsgeerige, de aesthetische uitlegging aanbeveling verdient, 

 en schaart zich naast hen »die van de gramniatikale uit- 

 »lec!;2cing niet alleen de historische maar ook de loü;isclie en 

 » psychologische onderscheiden". Vervolgens onderzoekt hij 

 wat men onder uitlcgkundig gevoel heeft te verstaan en be- 

 schrijft dit als een onderdeel van het waarheidsgevoel dat, 

 door onbevooroordeelde oefening in het uitleggen verkregen, 

 ten slotte »een betrouwbare gids" wordt, »eeu geleigeest, 

 »die door de donkerheden heenvoert om den zin der bijbel- 

 »Avoorden in het licht te stellen". Oia misverstand te voor- 

 komen, voegt hij er bij, dat het niet buiten de regels der 

 uitlegkunde werkt, als daar zijn: »dat de woorden in elke 

 » plaats maar één zin hebben", »dat geene uitlegging is toe 

 »te laten die met het spraakgebruik in strijd is", of » die 

 »een matten zin oplevert". Wij vinden verder den weg aan- 

 gewezen waarlangs vaardigheid, zuiverheid, vastheid van uit- 

 lcgkundig gevoel kunnen verkregen worden, en daarna be- 

 denkingen weerlegd van hen die meenen dat menschelijke 

 wetenschap niet voldoende is. Ten slotte geeft hij voorbeelden 

 van de diensten die het gevoel bewijst oi3 grammatisch, his- 

 torisch, logisch en psychologisch gebied. 



In datzelfde jaar uu, in 1853, verscheen het eerste theo- 

 logische geschrift van Holwehda: De betrekking van het 

 verstand tot het uitleggen van den Bijbel, inzonderheid van 

 de schriften des Nieuwen Testaments. 



Dit boek behelst iets anders dan de titel doet verwach- 

 ten. Wijsgeerige vertoogen over verstand vinden \\ij daarin 

 uiet. Met uitlegkundige regels is de schrijver niet ingenomen. 

 »Wij laten", zoo schrijft hij, »de hermeneutiek en exegetiek 

 »aan hare plaats. Heeft de uitlegger er tijd en lust toe, laat 

 »hij, wat ons aangaat, zijne regels tot één geheel samen- 

 » voegen, er nog wat philosophie bijdoen en op die wijze, 

 » gelijk men tegenwoordig wel eens spreekt, de uitlegkunde 



