( 81 ) 



wrongen verklaringen en taalkundige ketterijen die hij op 

 zijn weg aantrof. »De voorname oorzaak van dit alles," 

 schreef hij, »is deze, dat men den tekst voor veel zuiverder 

 aanziet dan hij werkelijk is." Dit was inderdaad het geval. 

 In het laatst der vorige eeuw en het begin der onze dacht 

 men er nog anders over. Venema stelde een aantal conjec- 

 turen voor en Wassenberoh, die de opmerkingen van Valcke- 

 NAER op het Nieuwe Testament uitgaf, wees op vele inter- 

 polaties. Maar hun werk had weinig waarde; hun voorbeeld 

 wekte niet tot navolging, en, sinds de Duitsche geleerden 

 de eerste plaats op het gebied der exegese hadden ingeno- 

 men, waren ook hier te lande de theologen op het punt 

 van tekstkritiek behoudend geworden. Van Hengel erkende 

 het recht dier kritiek, maar in de praktijk werd er weinig 

 van bespeurd, 



HoLWERDA was de eerste die een anderen toon aansloesr. 

 Hij toonde aan dat menige plaats van het Nieuwe Testa- 

 ment in den loop der eeuwen veel geleden heeft en beriep 

 zich o. a. op het getuigenis van Origenes. In zijne Bijdra- 

 gen, en later in eene beoordeeling van Tischendorfs uit- 

 gave, gaf hij rekenschap van de beginselen die hem bij zijn 

 kritischen arbeid hadden geleid. De regels door Tischendorf 

 gesteld, die door sommigen als een vaste grondslag geroemd 

 werden, lachten hem niet toe. Hulp heeft men er trouwens 

 ook niet van te verwachten. Men leze den 4^^^ : » probabilis 

 prae caeteris ea est lectio quae reliquarum ansam dedisse 

 vel etiam earum elementa in se continere videtur", of den 

 2^^: »arcenda sunt quae quamvis plurimis probata testibus 

 ex errore librariorum orta esse manifestum vel maxime pro- 

 babile est." Holwerda meende dat men een anderen weg 

 moest inslaan. Uit zijn onderzoek was hem gebleken dat de 

 codices B en C de betrouwbaarste waren, en hij gaf den 

 raad, wanneer voor twee lezingen evenveel te zeggen was, 

 deze codices den doorslag te laten geven. Het kan de vraag 

 zijn of hij aan codex C niet te veel waarde hechtte, maar 

 ten opzichte van den Vaticanus had hij zeker gelijk. Hij 

 Jaaeboek 1880. 6 



