( 85 ) 



eengeschakelde redeneering behelzen, kan men een volledig 

 verslag geven, men kan liet ontstaan en de waarde der 

 daarin vervatte denkbeelden bespreken ; maar om de betee- 

 kenis van een aantal exegetische opmerkingen en conjectu- 

 ren duidelijk te maken, zou meu eene exegetische verhan- 

 deling moeten schrijven. Schitterende conjecturen, die met 

 een enkel woord geteekend kunnen worden, vindt men bij 

 hem niet; daartoe geeft de kritiek des Nieuwen Testaments 

 ook minder aanleiding dan die der classieke schrijvers, door- 

 dat de oorspronkelijke fout meestal door de pogingen tot 

 verbetering der afschrijvers onherkenbaar is geworden. Ik 

 kan daarom ook slechts even van eenige andere geschriften 

 melding maken. Sedert 1858 was Holwerda medewerker aan 

 de Nieuwe jaarboeken voor wetenschappelijke theologie, die 

 onder de redactie van ons medelid Dr, Harting uitgegeven 

 werden. Belangrijk was de daarin geleverde beoordeeling van 

 Tischendorf's zevende uitgave des Nieuwen Testaments en 

 vooral een stuk over 1 Petr. 3: 18 — 4:6, waarin van de 

 nederdaling ter helle Fpraak is, een stuk dat, al mag men 

 ook hier en daar van den schrijver in meening verschillen, 

 over het geheel een voorbeeld van nauwkeurige interpreta- 

 tie mag heeten. Iets uitvoeriger moet ik zijn over hetgeen 

 hij schreef tot toelichting eener veel besprokene plaats, nl. 

 Rom. 9 : 5. 



Ik moet hier nog eene eigenaardigheid van de exegese 

 van VAN Hengel's school aanwijzen. Deze week namelijk 

 bij de verklaring van belangrijke plaatsen, vooral zulke die 

 op de christologie betrekking hadden, aanmerkelijk van de 

 algemeen aangenomeue af. Reeds herinnerde ik u de opvat- 

 ting van de uitdrukking Jitóri^ 'irjffov X^töror, eene op- 

 vatting waaraan van Hengel bleef vasthouden in weerwil 

 van de tegenspraak van Wernink. Een ander voorbeeld 

 levert de verklaring van Phil. 2 : 6 enz., waar spraak is 

 van Christus, 6q èv [lOQipfi {heov rjr«^/cor ovy^ ctQjtayiiov 

 rY^lüaro tó eïvcu ïoa i^-gcS, aXl èavróv èzévaxJs [.lOQcpriv 

 éovXov Xa^ojVf IV ofiotcoft«Tt avd^Qoijroiv ysrofifrog aal 



