Het tweede Deel. Het feftc Boeck. 



mtcfïc/ niet alleen omöacrtngocDcn rruch/ bit footoclinDt<Oioote 

 feo: tcu als ooeft in De lülcpne blijeftt / moet ooth om j)acr heiftjeht 

 gbeoaente cnDcberfebcpDcn benut. 



MDaiit men binDtonOtt be Sjtotft-Btolicrtn fomnvigbtputput- 

 biolct; fommighcrootbiolct mtt groene (kepen/ bcpbcliccl Dobbel, 

 dommige stjnïjeel Brit/Doch enthcl; foinmtgc ooch pectfeb/ efi ooth 

 cnche(;toclcftemccft al fecr acngcnacm tijn om ficn cnbe om nethen. 



33e SPobbcl Biolieren en plcghen gljten faet OooiDt te bicnghen/ 

 Bhclt/rft ootft mceft alle Doobclc bloemnt niet en plegljcn : ban men 

 bcrmcmgbrulDightfe mibts bate ftrupcfisften» oft lootfttna af b?c* 

 htnbc/cnbc in b'aetDe ftcftenbc/ gchjrftmm met be <Omoffclcn plccgb, 

 ttbocn;cnOcnummactfci[ibcntointcr toclgneoeflacn. TBantalle 

 beft Biolieren entoaffen foo sbeerne niet tegjïcn De murtn/oft op be 

 Oaften/ala De étccn-Biolicrtn/ Diermi hier nae bcfthinbcn. ©act 

 ?jii entStlc ©iolitrcn/ tupgtjt P .Jjonbiua/ toitns faet gticfaepnntu 

 be/ be troaclfoc oft berrienccfirmv. ft fomtijts fefcoouc cóbbcle bloc* 

 men Oiaeghti Dan bit Oobbclc en Diaghcn ooth sjheen faet • <5>*f* 

 ffcaitc/fcglit 3?.>|5iHcticr/ ia ttoccbcrltp, cen met rooor/ tnCc cm mtt 

 prerfche bloemen. 



33en baet rnu noch fommige anbete gbeaachten ban bit crupbt/ 

 Dit nat be SetfrbcpbcnthcpDt Der plaetfen ( te toeten ala fp op Djoo* 

 gen oft boctirtn granö / efl bette San be ree/ofrbntt nae bp groepen) 

 ooeft bctfcbepücn gbcDacntt aen nemen : macr bic beft ftent Die Ban 

 SDobonens hier béfclncbcn ïim / fal n'anbcrc litht onDcr- hennen. 

 lTSant fomtntsbinbtmenlBütc Bioiiertn/ bicgljctn tuitte toolnch* 

 figbc blabcrcn en ftrgghcn / maer Ijtrl groen ( alaia Ocbicroc foo;ee 

 bp ïOoDoncus, ) toicnatoittc bloemen eenen feet gocbenrtnth ban 

 bact ghebcn. BooiDts fchinfr «Camcrariusban een Leucoium fru- 

 ticofum horrenfe album, oft Struyckacbriglie Violieren met witte 

 bloemen, Dit ppin'tnrilt gbcbonDcn heeft in Ijrt Rncft Pan .fiapcls 

 omtrent ISiit-.ool. 



39 aer jtjti ooch fooitcn ban lXoobc enbt pterfche /enbt bttfcbep* 

 ben bertoigbe oftooclt obcfpichclbc grootc ï iolitrcn/ fommighe 

 'BtointttB bercaenbc / foo batmtnft alle iact op ten nienuj facpen 

 moet; fommigtit bele iaeten oberbltjbencc/ alfmtnfc booj be kotttot 

 beftbermt/rnbein ftelbtra ofttlottö bctoatrt/ ala toboncus ooeft 

 tenaöeclB te hennen gheeft. 



Wilde Violieren met heel kleyne bloemifens. ®efe fooifr fthitt 

 toctl hoogber op Dan cehigbe anber fooiteban ïiolitren; enbc toaft 

 aen be hamen ban De loopcnDc toateren / cntic in bc boiïctitn : ban 

 toner in bc hobcn gbcbiogbt nmbc / toaft al te licbtctycft/ enbc bcr> 

 menigljbuibight Bet) fclben fter. 



Andere "heflachtcn van Violieren dieverre vandeZecgroeyen. 

 5©tfe ;yn ban fabina iolumna bcfcbicbcn / tnOt in Jtahen «tjt* 

 bonben. i . ®t terftc noemt bp Lcucoium rerreftre maius Ingida- 

 rum regionum , in Apulicn bintiena lanbtff groepenDt ; De anüer 

 Xce-fooitc oft Lcucoium mannum fecr gfjelijclt/ aengaenSc ottoitte 

 bloemen/ bie rieeften ala nicutoetoafcb / enDe ftaen bp nae ftrana- 

 Bhctoijsop Det'foppcn ban Dip fnb-fteclcn . Ü3t blabcrcn ?iin tenen 

 boet langlj/ cerft gberncben/ ala bie ban Kacfeettc/ Date nae ongbe^ 

 fehaerr/ fcherp ban fmaeeft. i . ^Ot anber I Leucomm faiatiie altc- 

 rum obfoleto flote , ia Ictgbtr ban 't boojgatnbt / onbtr ghcfmpj 

 ptlbt mpgt btc ht blaoetê hcbbrnDc/ fott bcrmarmcnOe ban fmaeeft . 

 Op't fop ban ttoct fgo-ftccltn ftaen oe bloemen bp beurten ghc* 

 boegl)t ; Die ban De Btolitren gljcltjtft / met rupghe Bnappen / upt 

 ben gtelen enbc groenen befmeurt pccricljaehtigli / met toat rruclss. 

 3DC langde faet-hnpahtna ban Dtfc rtoce xim alBDie ban De anDer 

 ©tolietrni macr DitbanDtboIghetiDc niet. j- 'Ce bctbe noemt bp 

 LeucoiumalyiToidesvmbc]latummontanum,oftBcrgh-Violieremet 

 ronde faet-hauwkens ; enbc Defc berftl)ilt ban Ijatr mtbe-foojtt Die 



fltnbeStttoaft(bitï,Obtl Limarialutea Monfpellicnfium noemt 

 oft Lcucoium marinum lutcum ) om batfe gyten blabcrcn en beeft 

 alabieban Chlafpt/macrnlBDicbanïJioliertni tnoeomoatüaer 

 bloemen niet abtts-gemna en ftatw maer ala in tenen ftrana/ birfti 

 bpttn gljthoopt; alle ebenbnogt) / ala eentoacperhen/ geelbanbcr^ 

 toen : bt fatt-öupahcua vJ" giat / ronb / bobbel / aen bt fnben t'fa* 

 mtn gtjebocgttf / iitgtjebotttot / met ttn mibotltiphen/ iiitjoiiDenDt 

 Wepne gtelt ingbeboutoDt fabtn / in cltftt fgbe cm ■■ Ce blabcrcn ?im 

 bpnae foet ban fmattft. 



Een ander Bergh-Violiere,in'tï.atijn Leucoium montanum,iB 



ban ona upt Chmua in't Sjbotghfcl «Ct)lafpt ban Canoicn acn> 

 gaenbe befchJcbtn. 



Zee- Violieren van Padua ia een foojte ban Bicmbr l\ahette/ban 

 ona in't bolgöcnDt Bnbocghfcl / enbt ooch bp ot gstllaeöten ban 

 llalictrc b;etberbtfcl)!eben. 



jiaacrbc foojtenban Herperis.banOenUoogD-gtoclctrbcn •Clu* 

 fiua glitftcltbp bt footttn ban Viola matronahs.ftillcn ban ona in't 

 Stjboêglifcl ban't bolgljrnbt bijfbt Capirtl btfch:ebtiitooiDcn, öoe 

 toêl batfe toat ghcmepne fclnmtn te hebben met De bnf be foojtt ban 

 Biolieren/ Datr SDoDoncitB alljicr ban gtjcfpjohtnljteft. 



Ander gedachten van'Zee-Violieren, mtt DelBllOe Biolieren ban 



tJobonetia groott ejbtlijchenia ijrbbenbc/rijn biet upt «Uuftita ber« 

 haelt/bièfcona toatbupbeltjthertc onber-ftennen geeft- ' .33oecrffe 

 fooiteban Defc noemt tm Lcucoium marinum maius, Dat ia <6!O0ffit 

 xcc- Bioliercii; ticbbcnOe eencn ftttl bp Den boet boogö / fomttfits 

 boogber/fetr gljetatht/tcraerbeu buchenbt '■ bt blaDerentrjn langh/ 

 cicft/facht/griJB/efi mattoolachtigli/bijnae ala Dit ban bc Cicojepe 

 oft lïafttttt ghebeplt/ tnbt fchier booj afghtbtttn: be bloemen bit 

 ianghabe (htlentoaffen/ innfeer goebtban reueft/ban bier blabtr^ 

 ftenagemateftt/ala^nnbicbanbt anber foojtenban Biolieren/ toat 

 blcccher purpur-btctoiglj.fccr nat bijkomtnbcbp Dt btttot ban gift 

 oftmocDerBanDmrooümtonn:behaurom#ilangb,'DicKachttghi' 

 notgtana plat/ala bit ban bt «ehtmtpnt Btolitren / htbbcnbt ttoct 

 laghtn Ban fabtn < bic piat ;tm enbc ütat cofacütigiiüatiütrcae; 01 



iJ7 



toclchclagben mtt een tuffthen-btpDtn loopenb, B,tw<fri anhe, 

 ftlitpfteniim. ©ctooueltabeftlaehtigl,/ mattmet tónatJT a Sllh7„ 

 btubt: toant als fptmoghtblocpt heeft , tto h ahrSinrl 61 ' 1 

 bmrt het eerftt oft hn ttoeebe taf e nae bat fTob^Su?" ÏÏÏ4E 

 bu „tele Bhetoaa . tPtft fooue bloept m ben &SS?^*S»« 

 bonoen aen btn ytftant ban ^ipatgmen enbt Oianehtn* x?.t 

 crupbt ia fehetp ban fmaeeft / üc lierffe toat stjeli-üttnue ; n 



ander ioortc van Zee-Violioen toaff OOtft acnDcnfclbr ttt'ftantbaii 



Iangucboem0té>paegmen3 bantoaftmgroottrmmtr.iite oanni 

 eerfte: DtftfoOitt noemt bp Leucoium mannum minus; OatiaKlèvn 

 Zee-Violieten:3lobtlnotmttt ( foo hetfehLmt ) KleynrootachtioC 

 Zee Violieren :Die ban jTJontpelliers hebben' t langhentv/btnooi 

 Ttrpohum aengbefien / maer t'ontetbt / boe roei bat Oe üettot ban 

 De bloemen ooch toat plccghte bctftfticrcn/ als't in Oieban betTn- 

 poiium gbefehiet. t>P ftnightronDe ftccltn omtrent een palm. 

 langh/ ftcceft citöe ftgf ghenoegb / in meer fgD-raclisncna gtjeöcplf 

 DeblaDcren 5"nalaDie banoe boojgatnbt fooue/ ooeft facbtcnDt 

 Brpfarbrigh / ftlepnber noebtana eribebunber/ enbemm gl)tfiteben: 

 be bloemen Die op De raeftaftena toaffen xnn hlepnDcr Dan Die ban 

 De anber foojtt/ banbier blabcrhtnagcmaetht/ ban bennen fehoon 

 root i tnbt ala fp btghinntn te btrfirnfchcn notö butpnber oft bont* 

 HctÈ er root/als men liet ggtfcljiebcntnbe bloemen ban bt gljemepne 

 Koobe Biolieren : fp hebben ooth eenen goeben teueft / maer niet 

 foo ItcRpcft ala bic ban bt boomoemDc fooite : nacr be bloemen boU 

 gbcneocfc ianglitooipigljehotniftenB/ ronb/ bolftlepngrauto faet. 

 Sp bloept ooeft in Oe gopmaniüt enbt Oogöffmaatbt/ tnbt en 

 biilft bcBtointtwrnicfober. i&efe fooitcis ooch beet ban fmaeeft; 

 rtót bijt frlicrpelneft op betongbe. 



Zee-Violierrn van Candien. 3?:p fooJtenbanDeftStt-BiOliertn 

 tijnbanbenfelben «IluriUBbcfchiebcn. i. ©teerfrebanbie/oft 

 De geootftc/ geeft ligghenbe/ ronoe / barbaehtiggc fleelen/ mtt btlt 

 fyb-tatUcnbcgacft i aênbetoclche bloemftenatoaffcn ooch ban biet 

 blabcrcn gemaecht/cerft rootatfttigh'bacr nae upt ben blatrajc put* 

 purbettoiglj/atn hatr upterfte in ttoeeen ghcfneocnoft gbchloben/ 

 bc gljebaente ban een berte ( foomen Dat ghtmepnlgch fthilDcrt) gt« 

 noeghfatm upra.'ueftenbc/ Die allengijBhenB tipteen ftranaften/alf* 

 men fier in Den gemepnen 3frio oft foojtc ban IBilbt Haftcttc/boait- 

 ftomtn ; Dt toclrhe een gecle ffralenbt fttrrt gbclthni/ ter tonlen be 

 blabcrcn noch ghelloten toaren/ cnbtbt blotnicnoclj niet open gpc* 

 gaenen toaa : nacbe bloemen bolghcn ronbc hautohene oft bojrn* 

 Rena; bp bc ttocebimmcn langh / toaerinlanghtoo:pigh ftaftame- 

 bnumfattfttccftt. ïöan Dt blabctenban bitghetoae maren langb* 

 acbtigli / niet fecr bcrfcbepbeii ban Oe blaberen ban Thlafpi , fonott 

 eeniglje mertftelncfte ftertclinglien oft fnippelingljen / bjjfónber Dit 

 oen befteclentoitffen/Oicftachrigli/efi toatbitreraeürtghban fmaeeft. 

 a. De ander foorte van dele Candiotfche Violieren , gjjtü>ftt bt 

 buoigambt fetr totl/ matr hatr blormftena ;jjn be lirlft ftlronbtr/ 

 enbt in ben ectftcn heel toit / baer nae uoebtaria mtt langbepbt ban 

 tnotn toat purpitratbtih!) tooibtnbt/ nochtans met r nae oen toitttn 

 treeftenbe. a?efc ttotc foojten bloepcnin be Ijopmambt / ala fpin 

 benXpiilBhtfaepttijn. } . De derde foorte van Candiotfche Vio- 

 lieren hrnght ttn hlepn recht ffcelheti/ghcenpabne hooglj / totl btt* 

 ftatnot ala fp bcghtnt tt blocpen / bat ia in «floghftmaenot ; ban Ot 

 hamen ghctft fp mcectacltahena upt/ Oic bloemen biagben / ban 

 grootte Die ban Oe ttoeeOe foojte gbcluch/ maer ban bertotn fter nacc 

 ftomenbtbp bt bloemen ban bc biceblabigcïte-Bioliere ban la* 

 bel/ cnbe toat putpuratlitiger Dan bit ban Oe boojnotmbt tetfh; fooi» 

 ttban CanDiotftht OioUcren. 



Zee Violiercmet brcedc bladere ia ban ÏObelbcfchiebm/ enbt in't 

 üatgn Leucoium marinum altcrum larifolium ghtljctttn. ^.pyttft 

 bietac/ffijbtenOt roumc blabcrcn :0c bloemen tgnpcerfclj/ groepen» 

 Oe aen ftecmena ban een palme oft anDeröalf iioogijc. 'C faet ft'omt 

 bootbt in bautuftena/bcel ftlepnber Oan Oieban Oci&tetnBioktren 



Naemen. ©e «ammt fooiten ban ocfe crupOen tooiCen m Dcfé 

 lanDcn ooeft Filieren genoemt/ m't.franfrhVioliersblanches&rou- 

 ges, oft ooeft Gyrofleesbpfommigbe; in't IwogbbupDtfcb Wcifz 



vndrot Garten-Veiel; in't >£nBhc!fch \VhiteGiloycr,or StockeGi- 

 lover. 5>p rijn De Viola: matronalcsFuchlü. 



Kracht ende Werckinghe van alle defoortenvah Tamme ende 

 Wilde Violieren, feommighc göclterOe ban onfe tnocn houOen/Oat 

 alle OefèerupDen Oen feibcuaero hebben bic Oe Kacftcrtt oftlserffe 

 ofttmmeraot -Cljlafpi heeft, cnOcfcggJjcn Dat fp Dat mtt erbarmt* 

 ÖcpOf berfoeljtcnOtmaeraehrigh gebonoen Hebben/ beblaberen ban 

 Oefc crupOen gbcbniptftenDe inplaetfebanótanOctc. ©an boctocl 

 fp toat gbclnchB fetpjnen tt ljcbbcn / Doch en 5j)n fp niet te Hehtclncft 

 nae te bolghen : toant fommight anDer/ Ott mat booifiebtigner fchn* 

 nmtetotfm/tntoillcnOcfefooitmbanBioterminDemcOicnnetutt 

 6Ötbiupthen/Danin Bbcbjth ban bt£>tfcn-BioIttrtn/ Die malle 

 manieren beter cnDt btquaemcr ;nn Oan beft. 



©t bloemen ban Biolieren in mater gbefoDcn cnbe gebioncitcn/ 

 1tjn gotot ben gljenen Oieben acocmniet mei en honntn bcrfaaltn 



aae Biolieren bertocchen oe maenOtfionDen ban Dt bjoutotn ; (v 

 boenCcpiffcfoffen/ enoefpOotnftBectm/alfmcnfitin't toattrbatt 

 (pin gijtfoben njnghetocefi. 



Btlt onberfoeeftera Der btrOojgenthtbtn bouOtnboojfeetftrath* 

 tighDenaajnbact befc Biolice-blocmm intetotnchtgheftaenhtb* 

 ben / in tnbt ban pefit Dirtuonla gijttohcn tnbè m ut fpofc hütf 

 Jrtuptftt nmOt. ' ' * H 



HET 



