Het tweede Deel. Het thienfte Boeck. 



btn miofcoiiBte is ban ïbbtl ooch bcfcbicbcn/ cnbtTurbiih 

 Gallicnin oft Turbith cincricmm olficinarum Bljrljectttt : fp beet 

 Thapfia in't «Sitccfcfch/nae bct«?Plandt «Cljapfus.hoc biel dat fp 

 hctcnoBacBba op dril 22crgl) «earganus in itpulia endt mccc 

 andere piactfcn Dan 3 talira Blscdoudcn tooide : dan/ fob lobcl 

 bctupBtjt / <P hf't ooch foo nae hacc blammcnde gitte / dit fp 

 acn'r lichacm ggchoudtn ;gndc/ ia inbiaiidcndc/ iac ooch ban 

 bctrr/piintipalijch ttntn bic batr tcgbcn obee fiact. 33it ghctoas 

 ie ban Kcndtltt ccrft.sbttiondcn/cnSe boot deopjcchtc Chapfia 

 Bücbonftn : toicna fcbotffc ban Dt toojtcl dirliathtigb ia / ban 

 buprm ftoatt / ban bitmm blccch / bol mclchachng!) «tbc gom> 

 achtig!) fap . 3?cn ffccl ia: Bitu ban dt DtrcbcViaDttiekcl ghc» 

 lijck / tnbt dunner ban ban ot .ftrula. tot bladere ;ijn bicedcr/ 

 macr fcoitcrdanban de Btnchcl. '^facbt groept op hroonheno/ 

 bicn ban de Klcpne -ftrula gclijck/latiebtooipigh ende fmal. Gc- 



mevne Thapfia "met ghcdaente van Carotc, ban Ï-Obcl BhcVjon* 

 deri bOOJ de Thapfia Matthioli & Italorum i in't f ranfopa Tur- 

 bith gns ; ban (bmmiglie in't iatljn Sagapcni odorc Fcrulacca 

 flanra , oft OOtlt Sagapcnifrra Ferul:. tDlt Bl)Ctoa8 ia ban rrutit 



Ben èagapenum fccrgbclhch/cn&e Ijccftoptnc/ tcctc/tachB-gtjc> 

 toijie ende l'ucKcndc bladera/gljcfncdcn ghclijch tic ban de «Scttoc 

 ende *>fincfccnDc Camillc. 35e tooitcl is fapatbtigb/ die ban de 

 Betchcne-Dcnelicl gljclgch / ban buutctt ftoatt/ ban binnen brit/ 

 met etnen fïintkcndcü rcucU. 33r bloemen ;uu geel / blaffende 

 op biecac kroonkens/ ende 'treedt bladctacbtigb / als dat ban 

 écfcli l&clopcimeilfe . Ghcflachten van Thapfia, uyr Clufius. 

 i. SDe «.-erfte toajt op ftctnacbtigbetm'bcls/ in dcelc Kuthen ban 

 j&pacgniciw cnac bloept in de öogfimacudt/ fomtrjdta biocghcr. 

 fby> beeft bladeren .ila die ban .f cuila / gcecn/ met cenight bona 

 oft rupgbc ijapKBbcpbt bcdcclit/ ter acrutn in de ronde bctfpjtpdt 

 tigghcndc / oiilitffcluch ban ruien : daer tufftljcn fpiupt dm freel/ 

 6;p boeten googb/ cenen binggerdich / gbchnoopt / ban binnen 

 booo rudc hol / met luttel bladeren betoaffen / op fijn upterfte 

 een groote ende bicede kroon diagbctidc / ban gcele bloemen ber* 

 gadert : toclckc ftroanc alsljct facdr rrjp ia/ljcci rondt ala etnen 

 balfchnnttctotfen. «Dit faedt i» bicedt/ hafaebtigb/ meteen 

 langk ende fmal upt-toaaoftupt-fpjuptfcl. 3?t wouciiaOiek/ 

 langb/bobrn atn hapiigb/mct «n dickc fcboiffc bedetltt/ ban buu> 

 ten butpn oft ftoartacljtigg/ binnen toit / bol mtlchatbtifib fap/ 

 ban fmaeck fetr bitter ende ferjerp / odc!) tot toalgben btttocefcen; 

 Bc / mbe fecr onlicfttlijck op Betouggc: de middel-tenue Ban die 

 tooitcl ia booa. ©it gbctoaa ie ban <Dodon-:ua té boten ut ijet 

 «lapittlban ©Hctkfcl) scfeli befttjiebcn ; daer lip btthoont/ dat 

 fommigljc befe Cgaptia met onrecht boo; bet «Duccftfclj s-tftli 

 oft Scftli pdoponncnfc glicljotidtn hebben, i. 33c andere foojtt 

 tpafiop dtfelbe plactfcri/ toiena ff tel andcrtjalbcn boet jooglj 

 tobjbt / dunner ende ttcrtr dan die ban de booigatndt foout : de 

 kroonc ia ooch dierghcliith / macr hlepncr : de bladeren ujn brei 

 bimncr/öijnae ala be Denckcl-bladcten/ala glKcntn fmaech htb> 

 6ende. 33e tooittl ia langlj/ ccncnbingbttdtck/bupttnftoatt/bin> 

 ntn toit tndt booa / fcljtrp ban fmaech / bobcn acn hapiisö endt 

 niPBh- ;• 3De 33trbt fooite ie btel grooter dan de boojgaendt 

 ttottiala tjebbende eencuffeeï omrrent de Bipoft bier bingerê dich/ 

 eiektoijla ijoogljcr dan ecne mane Icnghbc opfetiietcndei'tfacdt 

 tndt de bloemen ?ijn ale die ban de «C-crfic foottc . 3?c bladeren tyn 

 brei toijdtc endt gecmter eer dat den ftcel booitkomt ■ dotlj oock in 

 be ronbc btrfpjcpdt ItSBbtnbt. 3?t toojtcl ie oock ditkci. 3?it 



tljctoaetn ie geenline be ©ïootffeoft £>rimhcn0e Cicutaria ban 

 cbel/alafommighemrpnen. 4- "Oc Bitrdt fooite [jetft bladt; 

 ttn ala dit ban dt libanoria / ter atrden bcrrpitpdt (iggljende/alj 

 tndt mettcnen tacpen ende lijmacbtigtjcn dauto bcfpiepbt/donchcr 

 erocn blinckttiBc. ïDc tooitcl ia dick/langö/fcer maia endt biooo/ 

 bimttn ftoart / binnen toit / bol mciekiflb fap. ^enfteelie/foo 

 mtnfepbt/ recht tndt Hecht/ ende daer op ftact cen hroon ban 

 iilotmrn/in de ronde balo-Bhetoija Bhchcopt. 53e Ccrfie ban beft 

 fooittnban'CluiBtBbefcSiebcn ^cctinfömmigeplattfcnban^paeü 

 gnien f «mi'Koj om bat fp bol fap w. maer meeft c<wahtja, gjicltjck fp 

 alle f crulae ende tibanoridca dooigaena noemen/om Bat fp ttntn 

 tittathtiBhtnffctl hebben, ©e Eterdtfoojtciabanljun Tmn^n 

 gectcn. 



Aerd , Kiachr ende Werckinghc. JiRct goede reten hebben dt 

 endt «£rHpBt-bcfcb'ijbcte achttrgljelatcn de gljetooonte ban dcu 

 bnpek tocech te mahen met 'tfap ban bc '«Thapïta i midta Batdt 

 darmen daer dooi fecr ghequctft toerden / ende fomtijdte groote 

 pijnt ertoe hrmipüiBhcn btttotckt toitrden. jBacr ie'tdatgbo 

 meuciht tooibt met fotttt dinghen/ bic be nature nutter entre licffc* 

 Ifjckcr ^ijn/foo fal't moghennut toefen Bhelhch 'tfap ban de ^arto* 

 colla/gammoniacitm/ oft 'tfap ban 'ïiirbith.llienBacndedatfom* 

 miplje de 'ïhspS' 1 booi de <Tutbitli Ijoudm/ foo falmtn dekractj» 

 ttn ban 'tftlbt in httCapitcl ban turbith moacn foethtn.H3ant/ 

 foo het fthtnt/'tslienc bat tDiofcoiidca Chapfia noemt/bat ia btn 

 'Turbitljban Jföcfuc; endtdit iedat '•Turbith batmen in Be mcbi> 

 tijntn ban /Rtfuc gtoidonncert bthooit tt Bcbmpchtn/batt'tnoch 

 ttr tijot hi'r tt landt onbektntis: toant ondtr Btnnaemban dit> 

 büh toerjbt in de Xpotcktn Bbebjupcht de tooitcl ban een gheflacljt 

 ban 'ïithpmallen/dat bladeren heeft ban Poicclepnt/ ale top eb 

 dttebittdtr bccklaert btbben. '«Chapfia/fondetlinshtn de febojffe 

 ban de tooitclcn/ ie heet tot bolnacr ui btn berden gracB / met ttn 

 obttbloedigcbothtigljcpt/bie oc.facth ie bat fp lithtelflckê bederft/ 

 enbe niet langtre bctoatrt en magh tooiben . ©cfe fchojfleu ban be 

 tooitclcn ban ^hapfia omtrent een bierenbeel loote oft min ftoaer/ 

 inghtnomen/ maken kamergangh / enbe tagbendacr dooi af be 

 mept boude fiipmeu ende gtobt humeuren / tube fomnjü ta ootft 



5*9 



Bcgeele cljolerrjthtbocljtighcdcn/ Ocftlbc niet alleen upt bc magtje' 

 ;die dtft tooitcl heel (upbtrt j ort boiftc/ niasr cocli upt de beo 

 te leden halende ) tnbt uncr Ijem tccckctiDt : ci;Pc ia mibie dun 

 go.dt tegen de I;o:tl)cpct ban adtm/btcfioptlKjidtbanboifleii/coi 

 Uea;bcrouberde putte in be fijCe / kramp / tn fpanmngedcr semicn/ 

 nctcijii cudc toeeoom Sr.n ac upterfte leden ende ianetuttn. 33c> 

 ft tooitcl met olie Bermcnght ghtneefl de quadefthojftc hoofden/ 

 toanncer dat (japi upt balt / ende doet dat hap: lucdcroir. toafftn/ 

 batrey-gljcfttckcn. 3?c tooitcl ban <Tljai.'fiamct lüiccto: kende 

 tDaftlj btrmenght/ fehepdt dat gheronncn bloedt ; ende beidinft 

 alle blaeuto geaasen oft Bcftooten bleehen ende plcchcn . "5 fap ban 

 der tooitclcn met bonisb neemt af bat fpioct en alle plackcu end» 

 quadc fehoiftighcdtn dca acnuchte. 'fefelbe fap met folfcr bcr» 

 mcuoht/ doet alle koude ende tjardCBhcftoillinfiiKpdcn/ daer op» 

 ohrftreken . ©an defet tooitcl met ">©lit tndc IDafch tooitt een 

 falf hen cfcemaeekt / dat fecr goedt ie tot alle BcrcuUr&c rtmeban 

 Ben hoofde / ban der föden/ endt ban de upttotnl ijlje leden. Hin- 

 dermflb. aifnicn 'tfap ban defc toojtcl bergaert / oft upt der fclScr 

 dat middtnftt tteckt / foo komt den spenen dit dat voet {jreote 

 ftoillmglic in dat atnficht acn / ende dt handen tooiden bol pup* 

 ftcn. «Srndc ala Bcfe inghenomen tooidt/foo maccl.t fp grooec »m* 

 Ben/ opblalïngh,cn / toalgtjinglrenendebcrotrtciiiirt!iebscm:tti* 

 Bc ale fp te bcel inghenomen tooidt/ foo pnctftfp te aamien tndt 

 Bc intoenBighe leden- Beieringhc. aifmcn'tfan ban Cfja; fi> bet» 

 Baren et ilt/oft Bit tooitcl upt- balen/ foo faln en b'atnutbt ctiti D« 

 bloorc leden deelichaemebcfirtjchcn meteen f lfinn ban the iian 

 Koofen ende llBafch Bhcmaeckt. •Cndcalfmcn te tooitcl ingheben 

 toill om kamergangh re hebben/foo falmcti daer toe ocen «5ir.ue> 

 ber oftlangh pèpcr/ cndetoatfupchera/endcalfoo inshtbcn- dl» 

 de in Bier manieren inghenomen en tal der naturen niet fecr btn» 

 ficrlijch toefen. 



3S e toojtcl ban bt 33 trdt Chapfta ban ■CIufiiiB befchicbeny 

 toojdt m ^pacgnien ban debioutocniihcbiupcktoiucciincict» 

 fionotn tcbcrtoccken : dan fp doet foo ftertkcliich bjatclltrt/ nu 

 Bc ban ondtr afaaen/ bat fp ditktoijla ben mcnfcjjem dooiit*- 

 noodt bicnght 



Vermaning he 



TOT DEN LESER. 



OJ38 bat top ht Be booigacnot Capittlen ban bcrffh?pBni 

 «Sommen ghefpioken hebben/ die alle upt crur' en Btoepdcn 

 Bic deiïlccftcr-tooittlc/lJanat, fetula ende ditrgclueheBeto^fTrn 

 Bhclych toaren/ daerom dunthtona goedt de btfchigbinghe ban 

 cttelijchc andere duadanifjhe gommen te ghcbtn/ foo dit ban 33o* 

 doucua hier booitydts gljcdatnia ghetotefi tn den icrfirn ditick 

 banfijnen Crupdt-bocth: ende datmeeficndeti om dtca toiüi dat 

 nicmandt (oude moghttt denthra/datin dun diuch iet nc; iglwr 

 meer ftondt ban mden defen / die nae 3?oDon:ue lactfre btrbttci 

 rmghc upt-gact ; maee top tjebben die op bcelc plaetfe btrmcco 

 deet/batr Ijet ona noodigh borht. 



Bcfchrijvinghc van Sagapcnum . «jagapmum tB ren fap Oft 

 gommt / blotpende upt cen gljcdatht ende maniere ban ƒ crula 

 iniJlcdicn toaffendt; tic (ala «öaleimo fcljiijft) oock Sagape- 

 uum qtjehecten toojdt (ende ia tt boien ban ons upt lobcl befth'.o 

 ben) de ïianat Bhclgcktnde. «fndc « btfic ban defc goirrmc ia/ 

 aleiBcrut fcgihft/ die lithtcluch int toatct fmilt oft ban cen 

 gact / ban fmaeck fetjerp ; ban bertot ftlaer / geel ban bupten/ 

 tndc toit ban binnen ; ban reliek dtn looik toat ghdijcfiende/ 

 oft tufftljen <6albanum endt iafcr ( r.la ©iofrajiscB frndt) hal> 

 bclinfihen htelicndt. Naem. TEtfc <6omme hcettn'tOutekfcijSa- 

 "apenon, in'rlatrjn Sagapcnum, Sagapcnicum ende Sagapcmum, • 

 Bp pllllius Sacopcnium, bp OaieilUB Opos Sagapcnpu , Bat ia 



in't latijn Sagapeni funus , in onfe tael s>ap ban jbagapt* 

 num : in Bc ipoteken ie fp Serapinum ghegtttfn. Nature. ^a> 

 gapenium ia toatm tot in ben derden gracd / ende b;oc jij tot in 

 den ttotcBcn; ende bettccctfcrthtachtigh. ivrach* ende Wcrc- 

 Jtinghc g.agapcnum een bietcndtel loota ftoaer inEljenomcn/ 

 maccht Ben bupth toecth / ende iatgbr af dooi den hamergansö 

 Bt tacpe flginathtight bochttghcden / tndt alle rautot ottbtttter* 

 Bcflupmcn/ ende oock degalleoft dat geel teater ; endttfimidta 

 Bicn fecr goedttot alle koude oudetotderfpatmigt ficckttnihtt fup* 

 bert de rjccfTcncn/ endt ia fettgotat tot alle prjnc ende tocedom 

 Bta hoofta/ tndt 'tftBhtn dt poptlfri: ende bailtnce fieefctc. <©e# 

 ft gommt in dec fclbrr manieren ia ooch fecc tjoedt tegtjen alle 

 kramp/ lammightpat/ fpanninght/ trethinght tndt tocecom Bet 

 ?enutocn gijebiupeht. 3tcm feflheu bt hoitiohcpdf ban altxnl 

 langhdurcndcn BcrDubcrden koudcit hotft/ pijnen tndc toeedom* 

 mtn der fgden tndt botftcn / ia ©agapenum ootk fetr rjoe&r: 

 toant htt fupbtrt bt botft ban allt tatpt koutoe ftupmen. êaga> 

 penum ghrnetft ooch de herdighrpBt/ berftoptijtpui errc toindett 

 ban de miltt / nitt alleen ban binnen ingenomen / maer ooch ban 

 bupten date op gclcpdtende geftrehen. Cot alle tnipberatjitiobe 

 tfi koude berouderdtcnoe dittgtlgcke hoftfen ia Beft gommc oock 

 fetr goedt ghebmpekt. gsagapenum met honigh-toatcr gcti'onc* 

 ken/bertoecht be mktndt-ftonden/ cudc iaegijt af dtdoodcbiueh» 

 ten : ente met toijn inghenomtn ia fetr gtttit tot alle heten endt 

 frehen ban allt flangljm enbe fenijnight gedierten . 33tft «Sommc 

 Bherohcn / oft den rootk daer ban ontfangen ia fetr goedt tctjhm 

 bat orabtaepen tndt oplhpghen ban Be moeder . gmgapctmm 

 iu XMjnshttocptktibcrtetrt/berbinftendcBoctfctjeudenallc hardt 

 ÏJ' fiOuiir 



