Het derde Deel. Het elffte Boeckr. 



i. Ttf aTibtrcroejtcbïoeptin'tlactftcbanbcn f>omcr/ 



alp ÜOOlfCPBtlfl. 



•; Nacm. 1. tDtt tnirbt Iscbben tep ïuriiPS-toottci 

 rnQelilipnc<J3cntiiViie bJilicn normen / nac Den 1Latim= 

 frljcn liflri'.i Crudata rnöc Gcntiana minor : De Ijoogj)* 

 buptfrlien noc.iicu't OSttooelgbcerj <3pccrcn[ticb. cnDc ircutj; 

 iputtjcl. De gijcDaciitc ciiDe Dr liracljtcn Qacr laan / ton* 

 fen gDenocgljuntbat futeenfooueuan ©entianciö/ cnbe 

 met verijt Gcntiana minor óft ïstcpnc <J5cntianc gljcnocmt 

 magl)toefcn : Vuatit aeugatnöe Den nacm ium'fi-tooi= 

 tri oft Cuciara , Die m mag!) Dit rrupbt alleen niet torgijc? 

 cpglicnt WotDcn / gljemcrclit Datmcn nart) ten anDct 

 CruciauüiuDt/ toicus blaDercu iirupc-gljctoijs ober Den 

 atiDcrrn toafYcn ; ban 'ttoclrlic top Ijaiibcicn lullen oubrr 

 De tnebc-foojte Dan Rubia oft Ji)rc. IDooitc; foo ?ijnöer 

 norh fomnuglu bic Dclï onfc Itlcpnr (©mtiane Chiliody- 

 namis Ujilïcn gci'.oemt Sjcbben ; niatrbe Poleroonia ujicrot 

 tpgjjentlncH int lanbt ban CapuaDocirn Chihcdynamis 

 rjrjrijrrtcn ' gtjelijtfi Dioftoiiöeja betupgljt : met tic toclc* 

 fcc bit rriipDt Dat top nu fjcfrlntjben gautfrijgliccnc gljc? 

 liKftcniffeeitfjceft. 



i. ©e Jltïbrrc fooitc cft mebc-roojte ban befe lilcpne 

 «SScntiacnc ijs in Doogijbuptfrljlanbt tócfttvurr.4 cnbe 

 GcfjcImfMttt gcfjcrtrüjDan in cnifc tnrl niagljmtnfc «ïrtoccï 

 De ülcpue <ÉDnitiane oft «©tntiaue met blabcren ban 

 ,§toalu-toc«cl nonnen. 



\ Aerd, Kracht crïde Werckinghe. JUle ötfefbojrenban 

 ïtlcpnc <£>cntiauc/ te urnen foo wel bc cerfrr/ nlo br ttoce; 

 be. enbr be anbete DicttpinljctCajritcIbanCampamila 

 autnmnalis bcfcljKbcn lubben/ Datis/DctFuiifciulcIjoon 

 oft .Elacutn leltlicntf / 51Ü1 bitter ban Cmacrli/ foo teel in 

 Ijaet blabctcn nijS iube luojtclen ; eiiDebacrom Doubt- 

 mcnfcbooi toauu cnbe bjoogljban aerb. «Jubemcn glje? 

 looft/ bat ï)> nut cnbe bcquaem jnn in al 'tgljcne bacrbe 

 opjcfhtc «©joote «©cnti.icn 111 gUebjiiptlit uiergij tctocr 

 fen/ in fonberljcpDt be iminG-bJojtcl/ bic nicift bclicnt 10 

 tnbebcrfoeljt. 3Jmmet0 fp reenten upt altgljeiiebatbe 

 bittere Dingbcn ylcgfccn te boen. 



BIIVOEGHSEL. 



DCfeoncpghentfcoïtcban "Otntiane ia trict tt lanbtmctbcn 

 tioogbcuptfcljcn nacm Madelgccr ootlt grjtnotn.lj bektnt : 111 



UiaticktiKh IJtCt fp Gentiane croiiéc; m^tallCn Gemuit* minere. 



33cn nacm Crudata oft fcrupa-tooud in nhckomcnbanbctoo:* 

 ttl/ Bic m Dt lenghbe m D:p oft biet B celen c'.jrfplctcn 10 oft gegact; 

 anbttc feggljcn / om bat De blabcca hnipa-ghriuDa op Btn ffttlc 

 ruften : fommigbctioubtnfcbooi btPhyteumaban33iofto}ibca; 

 fbmmighcriooiI)etCrata:ogonon ; (bmmigtlioof Struthion. «Dan 

 fp magl) fett toclbooi ctn toilbt ghtflarlltbaii Gcmiane ghchoubcn 

 tooibcu. aïic'ïtaliatiitniiocmtiiftoocliUicli'rtrrmtiirp. 



Ghellachtcn van Klcync Gcntiana oft Madelgccr, uyt Clufius. 

 33c fteclcn ban alle befe fooitcu ;iin gljcknoopt cnbe in lebckens 

 bttbtplt/ cnbe gljcmtpnlijch ootk bitrftant / tect enbc bun/ fom> 

 tnbta anbcrüalljtn boet tjoogh / fomtubta leegijer / fomtijbto heel 

 fco:t; fomtiibto groen/ fomtnbts roat pctrfcljachtig!)/ met ctrclnckc 

 blabcccn brtuaffeii ƒ bic altndt ttocctcghcn ten upt cltk knoopken 

 fpmptcn : fomtiibto sijn fn in anbtrc fnb-ftedkena bcrbcplt. ^De 

 blabctcn <im latigriliió'.pigl) tonb / fommigljt frnal/fommtgt bitcbt/ 

 fomriibtB flapper / fomtuöts katbtt/ ban altijbt ttnee ttgijen een 

 tnaffcnDf. mttöip stnum mteftenbeel in bc Icngljbcbooj-tcghm/ 

 bitter toan fmactft: Degene bic upt DctoomI fpiuptm/liggijtnmtt* 

 ftenDtel tct aerben bctfpicpbt / cnbe ?i)n grootct ban üc anbtrc 

 bic upt Dt knboptn ban Dt fictlrn komen. ' «tmecffe bccfchil ia in 

 bc bloemen / bic upt langhc knopkena fluppen / aUegabcr booi 

 atnihbijffnrpptlingktnghcbeplt. öttfaebtia kitpn/gheftreept/ 

 accbbtttDigli / fomtijbta ronü ; in langljtooipigkc tvoecuoubigljt 

 tacbt-hupakcue bcflotcn. 33ttoO!tclcn ban alle ;ijn bukaefttigti/ 

 bitter ban fmaech / met gtclebefciiitgljcn bcfctt/fomtiibta met foo 

 bitfc maer meer ghebcfclt. Boona ootk foo leben fp langen tgötl 

 tnbc ghtbtn allt tact nicutot blabctcn tnüt fl celen upt. «San bc* 

 jalbcn befe jrjnbctnochcttclgckcbictglKlilcktcrupbcn/ Dttoou 

 ttltn ban bt toclckt / mibragabtre bt blabcrcn/ ftctlen cnBt 61ot« 

 mm/ bta bjinteta betgatn : Dttfuilcnton batt nat bcfcijnjbtti/ 

 ala top ban bc gtjene/ Die langlj-lebcnDt vuojttlcu bebbcii / terft 

 Biichanbelt hebben. 1. Ghemeyne Madclgecr ia bt terftt bait 

 btft fooutn/ in Ijongatijcn Zcnt Lazlo kiraly fiuc, bat ia 'alïo* 

 tiingba iabiHaua bloemt gljthcctcn/ fepbr «."lufiuB. «Ctnfooitt 

 ban Dit gbctoaa IcpDt tct aerben bccfp'.cpDt/cnbc ie klcpncr i een 

 ahDtrt ftatt reerjt öbtt-tpnb / met bafte cnbe firjbt taclitn/ enbt ia 

 Btootcr. <Dt tchc beeft blacutoer bloemen Dan D'anDttc : tnbt bc 

 etne bic heeft Bt)CKctfbtcnDcghegacrrctoo;tclcn/ ocanbttcnitt. 

 i. <Dc anbtrc ia een fooiteban 3Dtipfcntfcl)oon / Dacttoptebo* 

 ten afgftctjanbelt hebben ; cnDc tooiDt fomtnbta anbcrlialbcn boet 

 boogt) : op bc fijb-ftcclkena komen frhnone blaculuc bloemen 

 booit/ ban binnen hol. 5. Gcntianc met bladeren van Swalu- 

 wonel, hier ban aDoboncua bermaent/ ia ban <CIu(ïua ertoe ootft 

 ban «Ötfnttua Gcntiana "Afciepiacfis folio ghtbccttn / in 33uptfch> 

 lanbt Gtoflc Bitteiwurtz; in jolabonitH Swicczlca, bat ra K««f> 



555 



tl om b.it bt tooitclcn geel/ langhtnöt bun *(jn I nitt Dichte 

 ban emen bmgUcr / Irct ghibcfclt / Dt klcpnc toaffc hectakena 

 Cicmeu m kloiitoni plccgl) te ujmDcn/ oft te famen te biechten rn* 

 pem cm te kroiickclcn/ toat ghelntlicnbt / fect bitter ban fmarek. 

 *?c fteclcn ujii hatD tnDc flctch / bcUiaffcnmct bedt blaDctcu/ 

 lacljt / met bip «mitn Dooi-tcghcn / boot fpita/ De blaDercu ban 

 SiVualu tooitcl roat ghclyck / mact bltctkct-gcotn ■. bant nuD* 

 ben ban Bc ftttltn tot bet tfop toe toaffcu bloemen ttucc tcgöcn ctn 

 ftacnDc, laugli; hol/ inbijf fcherpe ijoecken cpnbcnbc/ enbebunae 

 omghenaghen: fomtnDta pectfeh mbt bonchct-blacnto/ fomtuota 

 blccciicr • enbcbnnaeaftbbcrtuig!)/ int mibbtnmttbnf bUtcke 

 tnacpen.bttcim/ Die om ecu ttoccbouDighfacDt-hupaktn ujafftn/ 

 met plat / kafathngl)/ afclibcrtoigl) facot bcrbult. g>p blocpt nat 

 bc boojgaenbe in Oogftmacnbt. ciiac aerb ut beft lanbcn fccrtocl/ 

 biagljciibt bcrlc blacmcn/op 'tfop ban oc fteclcn bit roti anbttbai» 

 bcnbortbooghnjoiDcn. 



Hcrfrt Gentiantlle van Fabius Columna httftfmallt blabttm 

 tnöc blccck-blaeutoc blocmcn/ronbom met ftcgtucn bcrnrrt'cnbe 

 bi;uact)cclhap:igb/ bobtnomgheilaghcn. ©c tooittlUlnft'incci 

 Dan cm iacr ober. 



Dooits foo ia Dtn fclbtn ■Columna ban ghcbocIcn'Satmen al bc 

 «Sentiancllcn bao; mfbbtn-foo:tcn ntflebeu nc C>ciitiac:unDe tuf» 

 fchrnDc bltpnt êahtoilc foutt uioglicn fltütn. 



ijp betmaent oock b.m cm Gtntiancllacordata, om bat hatt 

 blacuroc bloemen btueffcus bc ijif fiiippclmgljcn Date fp mebe 

 bctbcplt -.inv bmnen m uoclj anbf c bijf Iicbbtti/Dt gbeaarotc ban 

 ren heit hcbücnbc; tocldt Ken tcctkcncn 111 beanaeve ■cciituuclicii 

 nier gtficn cu tooibt. "OcbccVuciafoaUpt-ncmtnücfchooablacu'a)/ 

 batmm fultlttii fdioon obcr-wrfch tauiur-blatuto niet enfouoe 

 hoiincn ghcfchilDcccn . i.-ulciia ia bimac De bolgljcuac 1 lejmc 

 lijocgc «Otiitiancllc ban Clufiua: macr Ocfc blocptin De iïiatik> 

 maent, cnbt ben facüt-bol gavt bobcu opcu/aiiDcca als m be tmt 

 btrcfooirc ghebcurt. 



4. Vroeghc Gcniunc, ilt't tatüllban <Clll(iuB Gcntianclla ma- 



iorverna gijcnocnit / cnbe ban iobcl bermaent/ litc ft groene bat* 

 bt Bhclabbe booi fpitfc blabctcn / bc groot/re jiljuriia blaat* 

 ten bijnac gljdjjek/ fecr bitter ban fmactft : op cTtfc 'tfop fuupt 

 ten tamelitckr greotr ccniglit blocmc / hoi ala een klochakcït/ 

 Ianghtoo:pigl).'ui buf fcherpe kanten cpnbcnbc/ feerfetioon lebcnbe 

 blacuto ptetftyachttfjh/ bmnen 111 met cm uiit-puulcnbc /lampet? 

 km bercictt. jbv blocpt uv .ïpul oft JRtp / ala'ot lutbolgijcti» 

 bt. ;. Klcync VrocghcGcnti.inclIc' , in't Latijn Gcnnanclla "ver- 

 na minor , heeft ten langhc bijf hocckigbc blocmc foubct reueft/ 

 l)ccl fchoon blacuto ban berbje / atn dekt boutu met cm toite 

 ftreepe gctcctlicnt; cuüc bijf anOcrc fpttfc acmuaffenbc blaücrkcn» 

 JjcbbciiDc / met bltcckc Oiaephciio in't miObcn bernctt/ ala ui 

 bt fooitt bit bc llooghDuptfchcn nac bt Ijemcl3 blacmpc blot* 

 men Himmelftcnghcl notmtn. 6. iobd btfcljigfc Oicrghdiiclt 

 BDctoaa mtt nacm ban lvleyuc Gentianc van Swuzcrlandt, uit 

 latnu Gcntianclla Hclnctica : Dt btaocren ?uii Cit ban Den ©lnf> 

 boom oft ïDethbsc fecr. gbclijth / mact ban bertoc cnbt bjtftn 

 bit ban Dt .tlarr-hlcpnftc ©cnrianc. het flcclhcn lauatutoaecu 

 palmt tioogh/ bykanta fonDcr blaDcra / ban baff bp De bloemt/ 

 toactbatBÖcficnbJOjbcuttoctoft binklcpncblabethena. 5?cbloc> 

 mtiaputput/bangcDacutt/groottccubebetUicac fDaricttcnne* 

 luck/fcer bitret ban fmaeck . 33cfc blocpt ootk m bt Lente. 

 Andere gheflachtcn van Klcyne Gennane met veignni'heliicke 



wonden. ïDtfc ijthbcn Dt ulaDttm oock met Bip scTmiütu ut Dé 

 lciigl)BcDoo!-ttgt)tn/ cnDc sijn oock lied bittctban fmaeck. 33c 

 fttclcn tooiben m auDctc fnb-ftcellittut bctbcplt/ cnot rtnnrto 

 fttnbccl butkant/ geknoopt / met klcnntt blaDercu brlnaffeu. 33e 

 bloemen ?nn ui biif lioctkcu oft fttcücn booi acn gljcDcpit. het 

 facDt laklcpu/ mDemctfrcnacelronO/bmimoft ftoarr. tDctoo'* 

 telen ftcrbch bca tointtro/ tnbt bacromruo; beu fp alle tact ban 

 fatDt bttnicutot : fp?nn tnckd; met luttel btfttmghm benjaffen/ 

 tuit/ oft blccck/ fect kltpn. 33c ctr|tt tmtefoojten bloencn int 

 lactfte ban bt yopmatubt ; Dt 33ttDt tube örctDc nott; lartët 

 1. 33t C-erflt tooibt anDtthafttn boet hoonl) : Dt blaOcten suii 

 onbet bietDt / tnDc booi Ijccl fpita : op Oc OlD-flcclkcna roaff'cn 

 bijf / fta oft meet met blabcrcn omtinghelbt blotmcu / hlcpntc 

 ban nat btn tpfctjban bit ghctoaa / pettfeh upt ben blaciuuctt 

 i. 33t CtottDc heeft langhet blaDcttn / tentn ftcel Dit altijbrttoet 

 fiib-ffcclkcne upt dek liDt upt-geeft/ tlch o:p oft bitt blocmkcns 

 booïtobicnghenbc /ala bdickma oft klotkakcna gcmacckt/blctc* 

 ktt pcctlcb / onbtt m ootk met rupghc pttrfighcpdt btrticrt 33c 

 googübuptfeben picgljm bit gijcüjaa ivelucrichifs te noemen' 

 Vcrahdennghe. ^tlbeu bmbtmen btft fooitt mtt toittc bloemen' 



3. 3Dc 33ciDc fooitt Ijctft bietghclyckc blabtttn ; mate bt bloe* 

 mcnvjnbouct enbc grootcr/eerfi gtotnattjnal) baer nac blacuto* 

 achtigl) : bc blabtttn Dit om bt fti.dhcna toaffcu snnfaoDonc* 

 her-grom / Dat fp b:upn oft fvoartachtigb fchnncn te toefen 



4. S>e UitrDt ia Ijttl Ictgl) / cnbt ijtcft klcpncr blabcrtn/bic btn 

 ae liltpm fiMUittju bnnat ghclijeh : bt 'blotmcn vjn iucnncc/ 

 bltttk ptcrfdj/ oft ftlioon Ijcmcla-blacuto. 33tfe ia nlKluck bt 



fooitt DU lObd AMer-klcynlle Gentiaenc notmt / utVtatuï 

 Gcntiana mmima ; nodjtana ia bt uacbolgljcuat nocll klcnntt 

 Vcranderinjhc. tobd heeft btft fooitt ooek mtt toittt u lo tn e„ 

 Bbeficn : gtrclijtk fommight onlaunIjBccnheclSnécu- w , t tcGcn 

 tianclie Bhtbonbcu hebben / brc foo heel kleun nitt mia , 33c 

 Bilfbc tooibt natutoa ttn BupmbitcBDc ijoogh/ nochtans "ia fp 

 met bede tackakena begaeft : bt blabtttn ?rjn oorfc ala Bic bah 

 liltpnt éantont : bc blotmtn mn fett litfftliicl» blacuiu. 

 £.ommtghe notmtn brt gljetoaa in't Jaoagfcbnptfcli Himmciften- 

 5<1, nac bc Dcmcls-bla/iiuiC blotmhcna. <CnUt seti meoc-fooj* 

 laai k 



