Het dertie Deel. 



HetelifteBoeck. 



577 



tocblótmen fcomtbetlc plaetfm ban ©lacnbeten m 6e 

 uouuilanDcu ban felf r> boon. 



«f Tijdt. i .TOclrict fcenbe Jtfneruïa oft TOauneefter Moepl 

 In jflkpenbeJSïaecmnoenbt/oftnocftïactcrin't iaet. 



z. Blaeutot ilDalmtcftcr oft afperula fonbcr micii 

 bergact best tointers/ enbe blijft nimcrmmcer langijct ban 

 em iaet m't leben; mact facnt jjaerfelben alle uur ban 

 Ijct facbt Dat bacr ontbalt. 



5 Naem. i. 3Be Ctrfte fbmte ban bcfc ttoec crupbcn 

 hoemenïopin'tllatijn Afperula odorata , fbmtijbts ooch 

 Afpergu la odorata j anberc Cordialis enbe Stellaria; anDcrc 

 lecoraria oft Hepatica; De l)00Ql)bimt(rl]t n .£>crt#cwot mbc 

 Xöolbmeiflcr, beftanfopfen Muguet: fomiiuge iu Ifooglj; 

 buptfcblanbt mocmcnfc oocu £«t>reftaut: baet nac liccftfe 

 in jaeberlanbt befe be.ftbepbm naeincn ; te timen Wah 

 meelhr enbelUber-rtupbt nae ben ^ooliDuptfchcn/ Jt)u= 

 jjuet nae ben jfranftlien/ iDelrietfeenbe afperula nae ben 

 fLattjnfthcn. 



i. ©e Stnberc fooncn en hebben top anbcrs gfieenen 

 naem te gheben/ ban BlacuüjeafpcrHia/ oft Blacutoe 

 ÏBalmecfter fonbcr rcutb/in't ILatijn Afperula cxrulea. 



Alyflbs van Plinius ende Galenus. ©cel jrjtiDer Die gelQO' 

 ben bat btfe J&laeutoe Afperula De opjerjite Alyflbs ban 

 ftMinius toel foubt mogen toefen/Die/ nae fijn feggen/ban 

 het Erythrodanon oft Rubia , bat is Mtt / nergbens in en 

 faerfthihv ban alleen om bat fp ulepncr blabcren enbe tat- 

 ien jjeeft ban be jBte. jBaet lulr&s is HMriecÊenbe 

 S&fpcrula/bat is be lOalmre) ter oocti; untgefonbert alleen 

 batfptoitte bloemen heeft/ enbe bcfc blacuiue bloemen 

 bootfinenglji/ als <©alenus fijn Alyflbs ooeft fepbt te j)en= 

 ben. j^ochtansfoobuntHtnipbatDe Alyflbs ban <©alc= 

 nus enbe Die ban ïMumts niet eeneriiaube ghetoas en 

 ?ijn. ï©ant «©alenusbcfchjtnft fijne Alyflbs met blaberen 

 tne ban be jBalroue gbclnrli ; te toeten fece berre berfc bep- 

 ben ban De blabeten ban Erythrodanon oft JBee. ©aer= 

 trmfoubeicR feet fjacfl ttonfftIcnoftbermoebenbat$b> 

 nhts inbcbcfcluribinge ban fijne Sllpffos het tooojbt Mar- 

 tubium booj Rubia aengtften enbe qualijtlighelefen magh 

 Ijebben / enbe foo be 2Up ffoö met blaDeten ban Erythroda- 

 non oft jfètebertlucben Ijceft : ten ,p bat fjet Erythroda- 

 non, met het toelcn hp frjne Alyflbs berghclijt&t/niet booj 

 fjet Erythrodanon tan ^iofcoziDes te bouDen en is / maet 

 boo^ het Ereuthedanon tan 'ïtheophjaftus; 'ttoelcB ftp be* 

 frhjtjft met blaberen bie noeh tonbet 3rin Dan bc ffltpl- 

 blaüeven / als top m't tfapitel ban be jftce btceDer bc= 



toont hebben. «?nbc foo fouöet mogen toefen bat be Alyf- 

 los ban <6alenus enDe ban $unws cencrjjanDeis / maei 

 batlpbrpDcbau De afperula/ te torten foototlüanDefe 

 blanitoe / als ban be anbere tocltietfeenbe / fert beel net? 

 «mllcn. aengaenDe 'tghnte bat «©altnus ban De ainffos 

 ubinft/foo is bic in fijn ttoeebe boeeb ban be Antidota , m 

 be berepfiingjjc ban be «ffompofiticbanAntomnusCouj, 

 met De naebolgfjcnDc tooojben bcfch?cbcn : Alyflbs, fcpDt 

 ftp/ is een rrtipDt be JBalroue feer gljelncb / mact routoer 

 en ftehclarljtigljer oft bifttlacljtigcr om fnne bollchens oft 

 finopBens: cn&e bjcngljt een bloeme boojt Die toat nac Den 

 blaeutoen trecht. iBaer bat trupt is ban ons in Ijct i. <ffa= 

 pitd ban ons bierbe Töotck bjeeoer uptghclcnbt/ enbe met 

 meerDer tooojben beftljjebcn. 53c tooojDen ban plinius/ 

 aengaenDe 'tfclbe trupDt Alyflbs , jgn Defe : Wan jjet Ery- 

 throdanon, fepDt frp/ berftbilt bc JllpfToS; alleen aengaenDe 

 be blaberen enbe jteelfcens ' Die blewner 51111 Dan Die ban De 

 JKee: enDe heeft fnncn naem Alyflbs gljcbregljcn/ om bat 

 ijetbegljenebiebanbe honben gtjebcten 31)11 bclctt bul te 

 toojben/alfmcn Dat trupbt op ben beet oft twetfure binbt/ 

 oft 'tfclbe met «ÏDitb tt b?inrlien ghcef t. 



*f Aerd, Kracht cndeWerckinghe. 1. 55e töalmccftcr 

 oft ligelncrHcnDe Jlfpcrulaisban aerb enbeferatljtcn Ijct 

 3Bal(troooft<©aIliuinccnigl)f!nSgöcliit' i ; mate tooibt 

 norl)tans booj onfterrheren met foo èrarlitigl) grljouDni. 



jDrn fcpDt bat bit crupbt in ben tonn gijeb.' ojprn / enbe 

 baer af gröjonrlicn / het Ijcrt ürrlinigni enDe biolnrd ma - 

 Senftan; enDe niet alleen Ijct fjcrt/maer ooch De branrBe 

 leber fecr nut enbe toegljcbaen is / enbe be fclbe berquicïtt 

 enbtbcrficrctit. 



t. ©e Blaruto e Kfperula oft t©almee)rer fonber reueft 

 en fjeeft geen bcuenbeurarutcii ; ban fthtjnt met l0al(troo 

 enbe iPa (mrc ft er ban aerb toat ober een te bomen. 



BIIVOEGHSEL. 



D5t trupSt ie in Defe Unbrn met Den ftooBljDuntfrlicn nncm 

 Waltmceftcr gljtnotgl) beftent : öart in ISiiibanDt notrat* 

 mtll't op fommtghc plactftn Onfer Vrouwen bedftrooj tDCblttn 

 naem nociiraiiB ten O urnocl ggcmcpnlyclt gljcgficütn looiot ; .111 > 

 DltB Onler Vrouwen wieghftroo : m't ïatjn lltftct niet alleen 

 Afperula cnüc Afperula odorata , maet ooch Afpcrgula oóota no- 

 ftras, ftpDt iobtll enDe Spergula odorata oft Hepataria: ban Cta» 

 cua is ijct ootti met ttntn ti?tmutn naem Mattifylua gtjrtKts 

 tm , in 3 talim AfpaclU cdmta ; in «DuptfcyianDt ooch rud Wait- 

 mahlc. 



^.m ( als Xobd ottupsbt ) foo mei bc toittc als De Manitoe 

 fooitt uan bit gljrtuna ;ijtt bc oubtrs onbclttnt gtjctutcft/ tra xp 

 oat fp 5óti begljmcbic ^ltniua Mollugo tube Afpcrugo noemt, ai 

 ia't bar Ijtt Afperula ató Uomnctupbt Ijttt / notlpans tn beeft bet 

 niet eouvso ban eenmepnigb fatbt / oft bt canben ban bt blabcttn 

 tnbefltcltn : tpant bit tmpbt Ijetft btclt bitrltanrt fhtllima mtt 

 bette hnooptn ■ tonbom be toclcbt be blabtrs ; bit ban het <CIccf« 

 etupbt ghelijcft / mact btecbet enbe groener/ ftbm oft acht (ittttff- 

 BctoD» (latn. <fflp b'oppttftc ban befïttiftenB rrtocpen kltpiic tott» 

 tt blotmkrns, üt ban bt tDalttiaent niet oitghclycli: btn renek ban 

 bt tncltftc fett ghtlpcli ia bitn ban bt iBcp-blocmhcns / ais ooch 

 ie Dien ban bit gamfrht etupbt. 'Cfactit ia tonb / ten bjepnigjt 

 toum. Het coafi op fommighe rjcubcls ban Xtrops. 



M'ier Waldmcefter, ban .1?abiua •Columna Afperula muralisver- 

 ticillata minima jtrjebtttcn ƒ om bat ft op De murtit Vu.ift ( tnbc nae 

 Oe malltn IDalmttfict fottbe mogljcn btttni ) is ten hltpn ttupbt/ 

 nacubjB cm fp.mnc hoogtj/ met toutot BictSantc (htlfttna/atn bat* 

 Itbchtna met fco blaccccn btroafftn (fomtiibta mtt biet oft fta als 

 i©aIftroo;) bobtn bt wclcltt be bmrbttu mttbcla-ghtttstja oftta* 

 Dtta-gljctorjatn'trono gbcuocght }vjnbe booitftomcn / ttoetbou* 

 bigh/hlcim aio 2tniia-fatbt : batv op itomtn bt blocmtn ; gedacht 

 rigü/bictblaDigh. Uttbcrgact in btn hornet bctl. ^p nogffelt oft 

 bet Alyfliim Plinij (oubrmoghcnrctftn. 



Wirte Afperula fondcr reuck ia ban fcboont böemlicna De H3c(* 

 tiethenbe afperula gtielricft : ban fp en beeft gbetneti tetteft nocb iti 

 bloemen /nocl) in (tctltn/ nocb in blabtctii! bt (helen 5ijn bierhant/ 

 toubjatlpigb om acn te tahtn / ftjjbtt banbiebanbe JlSollugo: 

 foo batfe Afperula lilueftns oft modota foubt moghtn Ijteten. 



Afpeta Lappago ia het < ictfcrupbt ; tnbe Afrmiu ban De Jtaliac* 

 ntniaanbersnietbanbttpcctbt(ltttt-ttnubt. 



Aerd .Kracht ende Wcrckinghe. ©e tuitte fOO'.tC-bantDalmcC* 



fier bttibt allctu gljebmotlst / tnbt is mat biatm tnbe Dioogb bat» 

 attb: Dan bic met blaeütuc bloemen 10 netgbena in bcci gijebnipc; 

 fttliitlt. 



©it ftlbt tmpbt roet tnijn Bljtbiontlten mattht Bocttn appetflt 

 enbe cttna lu)t / bctbooibtrt bt tcttingbe btrfpijfcn / gbmttit alle 

 bc glicbichm ban bt Icbtr/cnbc ban't Bett; enbe ia goebt in De bt# 

 fmcrtingbtbctpettcii. 



'Cgötbifrilltttt toattt batt ban is ootft goebt Om 'tljttt te 

 berquicKcn/tnDt nut in alle be booifcpbe gljtbitücn. 



itimpletgbbitbeeleccupDtalabetblotptupttettttlttn / enbe 



batt mtDt Dt blotttn enbt faltn om fijntn gotbtn tcucko totilt » 



befi roptn : Dattom Ijtttcn fommigbe ü:abanbcta bat ftlbt &n* 



€ t ( ft* 



