Het derde Deel. Hét viertienfte Boeck. 



74* 



»»rimt fou&cmm ban bttbolgbcnfl ootft mogbenut; bpnut'ttoater'batiiPtbe blaberen bnn ^auarfi gtbiftil* 

 «linten , Dat niet alleen befen onfen Cabatft / maer ootft leert toasvbcclc lanbt-hcbenban berftbcpDcn ftojtfen gije* 

 !irt Bculfau oft «Ê>pmm ban berfc Ijrpben bcclr n gemaee bt nefen heeft / 'tfclbc toater Ijun etrclnthe repren booj t aen- 

 ?<< tïuicten ban fomiuigc fchatpc tube hcete/ tnbt ootft liomtii ban öc hojtfen te bjineften gtjttienöc. flotj) fepbe 

 hiii foimmcK ttptcrmaten liotuue beelen i öe toclcfte 'tghc* ben felben/ bat bP bet oberblnbenbe Djocffem/ merglj oft 

 boelen benemen / enbe be Ijitte bes hrbacinö berboobm/ ■ 

 lac renebtcip boobtti bonnen: toelbrrjtaeuDe norhtansy 

 mDien be DoofmahcnDe oft Jjtt geboden benemtnbe brarht 

 ban een uptermatcH houtoe epgljcntljtpbt harren om= 

 fpionglj beeft/ obelnrh 0110 alle onbe mttftcw met «6alc* 

 mts geiectt Ije bben. 3Dan m Dim be felbe bracijt ban ger= 

 tie uptcrmatenin ben bierben graebtbonbeooifacehcm 

 feomt/ maer ban ten brifonber toefen oft gijcftalteiitffe 

 ban be enghen ftoffc ban bicrgljcltitbc bingen bcroojTaetlit 

 is/ foo faunen ben 'Eabatli oft bit #erubiarnfcb JStlfcn- 

 ttupDtboo? Ijcetban aerb/ enbe te famen oorhbooj Doof* 

 maerheube oft 'tghcborlcn benemenbe/ bat 10 int a.a; 

 ton oft iD'iedifr I) narcoticum, niogi)tn houbrn. «?nbt foo 

 talmen feggen bat (jet beet ip / ban fnn epgen tempcrature 

 nft aerb/ macr berboobenbe oft narcoticum niet ban acrD/ 

 ban Doo? be epgbrnthrpbr ban fijn gantftj) toefen enbe 

 ftoffc ; mm norlj mterban bc purgerenbe/bar ia ben btiptft 

 berocrenDe oft U)ccrhmaccfteiiDe bingljen / met ban baer 

 tpglicn temperament / macr ban Ijacr gantfclj Vucfcn enbe 

 itof oft gijcjtaltctuffc/ buoDaiiighc brarht hebben: gclutft 

 top rat langtj betoont ïjebben in bet fefle Capttel ban bet 

 ectftc »octh bcfrrj <CrupDt-lioedtjU. $oe Ijrt 10 oft niet 

 entpv brfen 'Cabarh oft 33ilfen ban #rru/ bit booj. hm 

 ftljcrptgbfbt een mcrrftclijcbe bitte betoont/ toojbt baer 

 bencffens oorft bebonben met fonber een boofmaecbenbe 

 enbe 'tgbeboclen benemenbe bracht te toefen. 



gronbtfop üau De biaDrven baer bit toarer uptgbeDiftils 

 leert toao/ in een farhoften öangfjcnbe / baer een <©hc upt 

 btrgabert beeft: toclrne<©befonberlingen goebt 10 om be 

 frbojfthrpDt tegbtncrrn/ enDeallcrhanbe toonben te hce* 

 len. «?nbe bat meer ig / {jet poeber ban bit mergb/ bat 

 ijs ban be fcibc bjooghe oberbloebighebrn oft uptgöebiftil= 

 irtrbc blaberen/ fepöt ben felben/ 10 feer goebt om brt af= 

 gfjetojeben bel tuffrljcn be beenen enbeelberö / niet alleen 

 ban be menfeben /macr oorft ban be peetbcn op feer hoj= 

 tcntijBtreghcmfcn. 



'STabatÊ iö oorft goebt teghen allerbanbe bergift enbe 

 toonben bit booj bergiftigfje puien gebaen 5rin/alFmcn het 

 fap ban bit rrupbt tn De loonben oft quetfuren giet / enbe 

 baer ban een blabt batt't felbeop ItpDt : hppjnft bet ootft 

 feer om alle beten enbe (tt6etibanbCTgiftigijcoftfcbabt= 

 Irjrfie birren te gbcncfm : alci top tcbojcnoocfeecnsSbecla 

 btnnanit Oebbrnupt ben fclbm i=BDnarbiö. 



BIIVOEGHSEL. 



Ifi btft UnDcn ia dit aftctDaa mreft bthent met Oen ftpaen# 

 ftötn ttatm Tabaco , Tabaclt , Toback tnOt Pctun. gtt tjeet 

 in 3n0irn ooeh Piciclt tnOt Pcrebccenuc ; iii't tatnn Pemm, 

 Nicotiana Gallorum , Saha fanfta Indorum , crtOC Herba regin»; 



in't f rnnfbpa N icotianc. ^lommigljt bouDcn öat Btroj cm fooï* 

 te Dan IBacl-tooml! mot Utcten't Petton Diofcotidis; matt t'on» 

 rttSt/ alaïoDcibctuugijt. ICtngatnöt Den natm Pcrcbcccnuc; 

 bp öt 3nDifcl|t ctupoen Btbben top ten anütt cnipot met uien 

 Jöoojtfi foo bcrbaclt ben fclbcn jüitolaua' iBonarbtjJ natm öcfcljitbcn / •ttucicft mm De Bötflatijttn Dan ptrun toat 

 norh meer ban De brachten ban bit gljctoacste toeten/ bat fcbijnt te bttfcsnicn . 3Dan oen nacm Hyofcj^mus Pcruuianus 

 be blaberen baer ban/ opgljcïepbt 3imbe/ ben Ijooftf tocer/ *•««»«« ©alerma £ó}0m »c S.tcatnoma oft ^etm-appd me* 

 Ijocbanigijbicootlnp/ betbyibenoftberfoeten bonncnj 

 be berhoube oft berfiiibe mage/in fonberljci'bt ban be bm^ 

 beren/ gbenefen; befmertcn ban benicicn benemen; be 

 opffngingbeoft tnotginglje bejsmocDtrjsban fronDen aen 

 bclpcn; Daer-en-bobcn ben teeebom ban alle be leben rnbe 

 'tflernm berbooben etibe berfocten/ als fp onbtr b'affcben 

 bertoarnit 3tjnDc/op be brantbc leben gbebouben oft gfifc 

 lepbt ujojben. b - . . ., 



^;it trupbt iö ootb goebt om ben tanbtftoter te berbm- 

 btti/alfmen eenen boeeb m 'tfap ban 'tfelbe gbefttben Ijeb= 

 benbe / met bien boerbben tanbt baegijt oft tojijft / enbe 

 baer nat op bicn tanbt t en pillcfitn oft ballchen ban bc feb 

 bc blaberen boubt, 



'■Stfap ban «tabacb met fupeüct gbcfoben enbe mgeno= 

 men/iacgt be bJoimen npt ben bupth.ban men moet baer 

 bencffniB notb ecii blabt ban't felbe op Den nabel leggen, 

 'tfelbe fap fupbert ootb enbe baegbt af alle buplr enbe 

 bcrouberbe 3ccren/enDe gbenceftbolliomentlijtb/ol0bm 

 boojfepbtn ft)onarbifi betupgbt. 



l?icr m 35cbcrlanbt pleegljmen be blaberen ban bcfen 

 /arabacb ootb becltcgl)eb}uprbentegl;enbefrbo?ftl)Cpbt/ 

 trautoagit/rupbigbcpbt/ enbeanbere onfupbrrcgebjcfien 

 öcp hup»/ enbe oocb om be toonben te gbenefen. Watt 

 lomnügbt Jrjnban gheboelen/ batmen't anbtrs nergljenö 

 ban m Ijeetc enbe (terebe bertbarigljc mcnu-ljen moergbe- 

 bjupcbeii; enbe bat bet in toettbe/ flappe/ on(urcfee enbe 

 otibe licben niet fonber fojgbe oft rcbabegtbcfigljt en 6an 

 Bjo^ben : enbe ombie6Umle(foobetfcljiint ) plcgbcnbe 

 bjoutoenban iDeft-^nbitn/ baer ben^abathroobccl 

 toafl/ baer ban ben felben te ontljonbni enbe te mactjttn/ 

 enbe Dien gcenfins te bcfigeny ala ben boojfepben 'Cüebes 

 tu6 oorb bermaent. 



IDpbebbenbaneengbeïooftombigb man onfen goe= 

 benbjienbtberflaen / bat bet fap ban bit rrupbt bier oft 

 bijf oneen fcffenö ingbenomen/bet licbacm ban onbereik 

 beban bobenfeer beroert heeft/ enbe baer nae eenen lan; 

 gljcn enbe ftoaerenflaepbcroojfacclu beeft : enbe bat ben 

 gbenen/ bic Dat ingljenomenbabbe/ te toeten een fterrfi 

 lanbtman/ in't befte ban fijn leben / oft ban mibbclbaeren 

 ouDecbom tocfenbe/met be tuaterfucht gequelt 3tjnbe/ nae 

 bat hp upt bien flaep toatber gbetoojben toas / eten enbe 

 bjinriten geepftbt beeft/ enbe ban fijn toaterfucbt gaiitftlj 

 toetlc.ft 3bnbe / bact nae Jjeeï gljefont gtjtbleben ig. 5Daer 

 upt maghmenleeren enbebcbenncn/bat Deftn'SCabatb een 

 fupbtrmabenbe enbe ben buptb ftcrtbclncb beroerenbe 

 fcratht beeft. 

 53»n fclbcn onfen bjicnbt fjeeft oncnotljbmtït/ bat 



SfBbtDtplt. 



Ghcnachtch van Tabaclt. 33tfc tfji[ BietDcrJanDt/ nae De mtp* 

 ningöe tan € Inluis : matt Bc o?p terfit ;gn oan't fatöt foo bttf 

 fttiepntntlrjcft toongtickomm. F. Grootcn Taback, ban fom* 

 migrit Tabacum latifolium.ia (tet gUemepnftc/tnOt meeft Böeacfjt/ 

 mtt b'.ccBe Waöeecn. £ulcSs tooiBt upt 3nBitn güebiogliti cnoe 

 IB ban fommiglje Pcium manneken gljcrjrctm. i. Kleynen Ta- 

 back oft Taback met fmallc bladeren , in't iattfn Tabacum angu- 

 (lifoliam , oft Herba fanfta minor , .IllDtru Pctum wijfken gljo 

 Öttttn ; öttft blaBcttn oic Pan oe "Oetic Oilfm gljtlijtft I matt 

 fpitftl) cnBc fmalltr / t)ang_j)tnBt acn etn fietlKen : Be bloemen 

 ;rjii toat Klcpnrr / vsooct oft fdjoon putputacl)tigb : ftoe toel Bat 

 Bt Ptrtot ban alle Be fooirmban ■ïabach bloemen dooi Bc tocht 

 cnDcRouBc toat betanBctt / ala Clulïua Betupgbt. j. Alder. 

 kleynftcn Taback, OfC Sanafanda minima, oft Tabacum mmimum, 

 ia ó'andtt fttt gtjclpcK/ maec en toomt maet d;p palmen boog!)/ 

 fepot lobcl : ot blotmltina $n gttlatötigö gtotn : Bt blaotta 

 ïtm aio Btc ban 3? oionttmn oft telcpnm lëtct)B!«. 41- Vrérdca 

 Tabick ban Cluruia ia bet «Stel Silfen-etupot ban 53oBoncua 

 bcfchicbenF 



Aerd, Kracht ende Wctckinghe. 'Cabatfe en ia niet feer langb 

 in Beft lanbrn Behcnt gStiuecft/nocljtana tooiBt bet om fijn gtoott 

 htatöttn bttl göcatljt cnDt BbcB:uptltt/tnDemet fulchcn memgti> 

 tt upt U9c(t-3noitn gtBioght/Batttc in JïicDttlanBt alle iatt bet* 

 re böbm Bc bonBett Bupfcm guIBens tn bctbanoclt tooiBm. tjtt 

 ia bos;toatt een fret ft catljtigli rnipBt, fclfa betct Ban Be gcBacö> 

 ttnban p .in.it/ gBelftch £oBcI betupgbt : immeta bet gaet oe 

 tQacl-toojtclban OcugbBen beet te boben. 



jI5en gcbuipche mtcfl 'tgent Bat upt 3nBien gtb?ogbt tombt: 

 ban'tgbcne Bat biettt lanOc toafl/ ie ootft gocat/ caoe Bpnae foo 

 ftrachtigb ala btt uptlanotftb: ftlfa men btbinBt Bat etn Icpcutcn 

 bol ban't berfeb fap ban Ben biettanBtfcb.cn Cabath ben bupch 

 fect bttoett cnBc ban onBer cnBe ban bobcn ftttcftclócftcn fupbes 

 mateftt. 



T>t btaDeta cnDt toaitcfa felbe ban -CabatK abeben een lijm* 

 acbrigh fap ban bact/ Bat gctlacbtigb ia / met cenen betftacbtigtn 

 rtutft/nitt otiluffclDtft ban fmaeeft/ ootft btetBöttnBe cnBcfcBcrp- 

 toatt upt fommigbt btllupttn/Dat Btt ttupBt btctet ia Ban in Ben 

 ttoctDcn gtato/enot Bjoogb in Ben ectftcn. 



Cabaeft ia feec nut am te fupbetcntnBt te ontBocn/enBt om tt 

 BBcncfcn nlle ouflt ftaticftetacfingbe tnBe booitactenBt ?etttn/mttl* 

 acbrigbt fehoiftbepot/ boebtt ttarttnBc seeten/öot quatot Bit ooeft 

 mogljcn toefen : ooeft alle ftlieten/ fttopftoectcn / apoftctmicn enBt 

 ftoillmgbcn / ftootinglicn/ blutfmgben/oft anDccc quetfutcn Bet les 

 Ben/Be fpt/tooBtbtpbttn&t pucfteltn Bea acnficbte/enBE beet meet 

 an&ettgntBicRcn. 



Cot Bcfc Dingen ?pn BeblaBtta btft BtbmptRt/mattbp otbit* 

 fit ban Btcn magljmen bn fatBt nemen, so't blaaeta motten notli 

 groen yjn/Bocb boltuafftn: mtn gebjupchtfe ooct Bjoogb/enBeBat 

 beel/ oft rot ftfepn poeBct gbebiogbt ctiöc gbefioottni * 



<Om tjet ftoenn tnae alle pjncn tt betfoeten / enoe Be macthe te 

 botn ttcten / fttrjcHtn Bc 3noiatncn 'tlicljatm tetfl inctöiS 

 ban •Olnbcn / oft lamp-oltt / enBe Ban lesgtjtn fp oaet an brt* 

 toatmt blaöt op. 53c fttot Inbiacnen maceften ballsferna D«t 

 BtJtpotOttDt Stt-ftbelufn; met BÖeflDotenblaOtttn ban Ca&acn/ 



engt 



