Het vierde Deel. Het feftienfte Boeck. 



^ piictfe. bertoe Bomt boojt bijnae in alle göetoe* 

 ficn ban Be toerclt/ immers bart gj)ccn toilBc mcnfchcn 

 ni voooticii : tttBe nat be bcrfrljcpbenthept ban bc plaet* 

 fen ïuoiBcnocr brclcrhanbc fooitcn ban bit ghctoas atn* 

 mcrrfet ' cnbc met brjfonbrrc toênacmen onDcrbent / niet 

 allrni ban berwc/ grootte / gijebaente / ïnatt ooeft ban 

 fmaecb enbeepghenthept ban bén anbcrenfeetberfcbilletis 

 De/ als srijroppiaftus bctupght / enbe hebensbaeghs be= 

 hrnber is Dan Datmtn bate beel meet woojben af hoeft 

 te maeclicn. 



5Dan booj aiïcn begfjrert be Ccrtocecn bette enbe toe! 

 ntmefte aerbe/enbe Die eer opcnluthtigb enbe toel tttfon; 

 ntn ftacnDe/ ban bocht oft met toater bcfyjopt. töant / 

 alStfolumcIIabctupgijt/lpaerDt enbe toafibecl beter en= 

 öc ïDcclbigbcr in bjoogben gtonöt; maet in heel bochten/ 

 bjaterathttgljrn cnöe bjoccliacDtighen gronbtbcrgaét fp/ 

 nibt betueft fp bcel ban hacr goetbept enbe cDelbept: fclfs 

 bcranbttt bet bttöe iaer nae bat fp op busbanighc octbe 

 gljt fatpt is gljctoccfi in Sïligo , bat ijs in lirljtcr enbe toit* 

 ter Stcttee / bie boo: onrbeter gljrhouben toojbt : nocf)= 

 tans be fclbe ban bacr tocberom op beguacmeren<'bettcn 

 rnbe toel gljcmclten gtonbt ghefaept jijnDc (te toeten als 

 be ftoaerfte ïiojenen uptgbclcfen cnbc gheftofrn toojben 

 om te faepen) plcrgh in beter 'Stertoc te betanDeren/ bie= 

 men Robus noemt' frobt $Iiniii0- 



f Tijdt. <pt 'Stcrtoe toojDt mteflenbccl in be l^crffb 

 maenbt enbe TOrjnmaent ghcfarpr.fomtnbts oorlt toel in 

 be JLcnte oft Ooojiaeivbat Win ben jReert. Jtio fp in ben 

 fjcrfft gefaept iS/ ftact fp ben beden lüniter booj groen/ 

 tnöc hebt baer fclben met berfrfjepben halmen inbe 

 liooglibc op/enbe 10 ootft met meer luoittlcn in ber aerben 

 baft. 3n De Uentt ghefaept 3ijnbe/ beeft fp min halmen / 

 enbe en ftact foo baft inber aerben niet. T>an foo toel be 

 renc als b'anDer/toojDrn bepDe t'famen in Delgopmncnbt 

 enbcaiiDcrt «>omerfrbcniaenben trip. 



«f Naem. q?it gbtbias fject in onfe taeï 'Stertoe ; in 't 

 T>oogl)buptftI)a2ïcltj(eniin't ftanfri) Bied oft Fourmentj 

 in'tataliamfeh Grtm;in 't £>parnfrb Trip; in't engclfrb 

 2X?tct. 3T>cn <fijrtrcbfrhen naem is Pyros riupo? ; ben Ha= 

 tnnfröen Triticum : niet toelchcn naem Triticum norb- 

 tanö m 't ILatijti gbcmcpnlijrft alle foojten ban Hoien 

 berftaen enDc begrepen toojBcn / Die baer faeDt in aeren 

 boojtbjeugbenbe met boiffcn oftfmrittngf)tfupbtrt/upt^ 

 gbcfrljuBt enbe bergabert plcgfjen te toojben ; enbe foo 

 hebben bc öertrtsghdecrDe in bcrfrfte"Dcn plactfen banbt 

 ïsepferlijcfte HDcttcn met bet tooojbt Triticum allcrfianbc 

 Itojenber|taen: Dan cpgljctnlrjcb betcerhent ben naem 

 Triticum 't gljtnt Dat in't <ü>iierfts Pyros nuf« beet/ enbe 

 bat tor I)ict booi bc opjcclite 'Scrtoe befcbiijbcn. 



1 . Robus ende Wiuter Tervve. ©t rtrfte enbe meeft 

 gl)cacl)te foojte ban <SCcrtoc is ban <£olumeIla Robus 

 gvjcljccten gljetocefl/ te toeten be gijene bic ijarbt/baft enbe 

 gljclnfbiglj is/ enbe niet alleen met een rofactjtigc bertoe 

 ban buptcn blineftt/maet ootft gjjeftrooclit oft g5eb;o6eii 

 3nnbc bc felbe bcttoe ban binnen bertoont. «Dêfe fooite 

 tooibt foo beel meet gearht / fjoe fp ftoaeret tocegfjt/ enbe 

 riocfp meet blincftt: met toelcftc irtnttetftcnen aller jjanbe 

 ijoicntocrtö mccfl onberftent enbe booj het befte ban bea 

 anber onbcrfcijepDcn plecgl) te toorbea 



1. Sihgo. l>etttoecDe ijbcflacftt ban ^ertot/ bat niet 

 foo JjarDtinaer facj)tct/toi-tl«r'' Iirfjter/ enbe binnenin 

 met ijDclcr enDe bioofcr mergfj oft meel berbultijj/ enbe 

 bacr-cr.-boben toit ban bertoe (fultbsals in meeft alle 

 lanDeu boot ïjrt befte gljcflacUt ban <aTcrtoc gfjeljouDen 

 toojDt/enDcrBinterCerVBc fjcet) is ban De onDc fr Ijjnbcrs 

 in't Eattjn Sihgogfjenocmt gfjttoeeft. tj?cfe -Ccrtoc fjeeft 

 tóltnuis om ben toille ban Ijaer toittigftcpt tntt forten 

 fmaeeft/bic fpin't ftnautocn ban fiaer grjeeft/ fcer göepje* 

 fcn/ enbe booj be befte enbt IcrUetfU 'ëertoe gf)eijouben. 

 &iligo/fepbt fjp in {jet 8. capitcl banfrin 18. boctfi/fou^ 

 bemen ergfjetitlrjCH booj fjctpuprK enbe het befte oft al- 

 berlceftcrftcbanallcbcgöeflachtcnban bertoe mogljen 

 Ijouben: toant fpistoit/fonbtrcenigöeferaröt/ enbefon^ 

 bet ghetoicht/ fcer ghemcpn in bc boe ftte ghetoeften / als 

 3tjn Statten enbe bat beel ban 13ianritriic6 bat atn 

 gtalicn paclt. ©it ^rjn bc toooxben ijan Vilnius / acn= 

 gaenbe befe toitte bertoe / oft «>iligo. ©an Columdla 

 bebent toel/ bat Defc Scrtoc toel De allcrghcfienftc enDe 

 fctjoonfle w om Daer bioobt af te baefeen/ both om bics- 

 toifïe Dat fp foo ftoact niet en is als anDcr bertoe/ baer= 

 sm rtKcnt hp be felbe booj ten ÜHjjt jat gütlijttMucft 



795 



gbeuarj)t ban bertoe: Scrtoc/ frfjitift ïju/ bic ban Imps 

 ten toitarhtigh/ ban binnen ijeel ruit in 't acnffljoutocit 

 is/moctbaojlithte/nbclcenbcboofc ëertoe gljrreficnt 

 tooiDen : bacrom en Tal ons be s>iligo met bcbjicgbcn / 

 al ip't faeelicbatfefommiglje pjijfcn : toant metft alle De 

 Hanbthcben en tociifchen niet min ban buobaniglje ^cts 

 tot in hun acftcrcntc bergabcren ; gheinerrftt ba tic een 

 gljebjccft ban De bertoe is' cnDc al is fp toitter ban b'an= 

 bcr bertoe/ norljtans is fp beel lichter Ban bc 'ëertoe Die 

 top booj goebt houbcn. 



5. ^etbtrbe gljeflacht ban bertoe /bat in ben jiaecrt 

 gljcfacp: toojDt/nocmtmcn hier te lanbe ^> om er3T ertoe/ 

 ( gheiijcft bc anbere boojbefröjcbeu fooiten / om bat fp in 

 ben i?erfft ghefaept toojben / DDintet irertoc plcghch te 

 Ijcctcn ) in't iUtiin/ als GuelliuS fer»öt / Triticum Mar- 

 tmm, bat iS JBtcrtfrhe <5EcrbJt/ Oft'Trimeftre Triticum, 

 bat is 'Stertoe ban bjn inaenben / oft oocii Sitanium enbe 

 Setanium , nae be <ü>jtetliftl)e naemen Trimenos pyros 

 ififj.m®' irvfèt enbe Setanias s«W« . ■Qck <3f ertoe is be 

 lanbtlieben be allcraenglienaenifie enbe lieffte / ghclrjrU 

 ons Den fclben «Eolmnella te hennen gheeft : mant alu 

 boojbegroote toatcrcnenbeborljtighcpt bes ^erffts/ oft 

 om ecmghc anbere oojfaerften bc fatpinghe/ bie booj ben 

 TOintcr bchoojbenteghcftljicben/nncgljclaetcn cftbelctt 

 is ghetoeeft / ban plcgljen fp bcfe 'üteruie in ben Iï5crrt te 

 faepen/ enbe foo hun frbabe ecnsbcels bc borten enbe te 

 bcrhaclen. jbp is in't «Cnecfts enbe ïlatijn Trimepon oft 

 Trimeftre, als 'üTertocban bjp maenben/ tocghenoemt/ 

 om bat fp in Stallen bc bctbe maenbt nae batfp ghefaept 

 iS glicvoeeft /nip pleegij te toojben. ©an be befte enbe glje* 

 mepne bertoe / in fonberljepbt ban De Sïligo ïnrtDe 

 toclcftcfpbantoittighepbttnDc lirijtighcpbt fcer mtlobcr 

 een bomt/enbe bacrom booj een mebe-foojte ban be felbe 

 te houbcn is ) berfrhilt fp alleen in Den tijDt ban faepen : 

 toant toacr fp bjoegljcr gefaept/ fp fonöcgeinarbclijcfici: 

 cnDctocelDtgljIncHboojtïiomcn; enDc boojtoaer bc felbe 

 êomer-'5tatot/als fp m ben i^erfft gefaept toojbt/plregfj 

 beel brtcr te tieren eii te aerben/ foo «rolumcllabctupght. 



f Aerd , Kracht ende Wcrckinghe. 7£c 'SterbJC/ fepbt 

 «Calrnuo / toojbt banbe inenfchen meer ban .inber ïio- 

 ren ghcocffent/ enbe met groote nuttigljcpbt grjrintiptrrt. 

 •©ïibcr alle bc gljcflarljten ban be felbe moetmen boojbe 

 befte enbe 't metfle bocbfel ghebcnDe berftieren / üt ghene 

 Diebafr enbegljelijfbigbis/ enbe ban ijaer gantfehc (toffe 

 cnbcgljefteïtcniffe foo birljtin een gcbjongijen cnbcliarbt 

 iS/batmenfc merbe tanben nautos bjelirt' oft m ftuc- 

 6cn biiten ban- Itf ant foobanighe <5tertoc plecgfj met een 

 Blcpn ghctoirht liet lirhatm fcer beel bocbfels te gftcben • 

 macr be gfiene bie rtantfrlj anDers gfjeftelt jrjn / enDc met 

 be tanbtnfterfjaett euDelirhtclijeu gheéroorftt enbe ghe* 

 moifelttoojbe:i/cnbc gljebjoften jijnDe /ijbel /boos enbe 

 nietDirhtoftba|tinccnghcDjongöcii bebonben toojben 

 te 3i)n/ghebenl)cel luttel boebfels/alsiotfaecfcc batmen 

 bacr fecr bcel af eet. 



t©an be 'Stertoe afe een mebicrjnc ban bimten bes ft- 

 tljaems ghcbjupcBt enbe dp ghclept/ is toarra in Den eer- 

 ften graebt/ fonDer norhtaiisecntgcmertöclöeftc brrbjoo= 

 gljctiDc oftbothtmaerftenbe bracht. ê>r> heeft ootft ecnige 

 tacpcblebcnbcgöcfmtjigöcpt; booj bc toelrhcfp het incte^ 

 toant berftoppen ban. a 



ailcrhanbe 'Stcrtoc/fcpbt TtiofrojtDes/rautoahertctcn/ 

 't 3P alleen/ 't 3 p bp anbere fpnfe gfiebatii / boet ronbe 

 toojmenm ben lnfbc groepen: ban ghchnautotofrauto 

 in ftucben ghebcten/ is goet göcIepDt op be beten ban he. 

 bertooebe honben. 



JUcel ban «ertoe/met 't fap ban JSilfm/ is goet tetren 

 brn bloct ban be borftttgftept op bc jenutorn ftncbenbc / 

 baeraengheftreeften j infghelnrfts ootft tcghcnDe ooMa* 

 fmghen bes mghetoantS: ? t fclbe meel met |onig!^Z/ 

 ©rpmcl gtjcnomit/ neemt allefpjoetcn enbe placbcn ban 

 Ijetaenricht enbeanDere hupt bes lirhacmc tocali 



Zetmeel ban S>omer-'Stcrtoe/oft êctanton/rnöp norft 

 ban be ÏDinter-^crtoc/ met totjn oftTbX % go Tt £ 

 ftrebenopbebeten ban bcfenrjniglje ghfDterten. m 

 « f?ü .V5 Ï0 f r " ,wlfEl, '' a ' ]fim 9S' tin a«öt/fnberieïec&t' 

 ftcIpthetMoetrpo«toen : enbeals ? tmctBoterenb t K^ 

 §a'n befieeTc 0?Dt/t,,£nt *" t0t *<" D ° efl ^SfgÖept 



m « t n fc e d^ n J :t l to r e/ mt ^ on "SÖ ntbe toater/ of* 

 met olie enbe toater gljefoben / boet rcöcpben alle onffe* 

 Kinghcn enbe shcftoillcn. 



