lOI 



beide kan vervullen, is het niettemin duidelijk dat het volledig ontbreken van wortels 

 bij deze hoofdgroep aanleiding geeft om het protonema als stengelorgaan te 

 beschouwen, en daarom verdient de propagatie dezer planten door middel van 

 hun bladen hier kort besproken te worden. 



Zooals algemeen bekend is, vormen de bladen dezer planten zeer gemakkelijk 

 protonema of bulbillen, en naar het schijnt is de neiging daartoe in alle cellen 

 niet alleen van de bladen, maar ook van de andere organen der plant aanwezig. 

 Onder daarvoor gunstige omstandigheden kunnen de protonemadraden zoowel uit 

 de bovenvlakte als uit de ondervlakte der bladen ontstaan, in het bijzonder echter 

 zijn de bovenkanten der middelnerven voor de knopvorming geschikt. Opmerking 

 verdient het dat de hierbij voorkomende verschijnselen verschillend zijn, naarmate 

 het blad nog in verbinding is met de moederplant of niet. Naar het schijnt bezitten 

 de aan den stengel bevestigde bladen in het bijzonder neiging om aan hun top 

 propagatiewerktuigen voort te brengen i), terwijl zij na afgesneden te zijn, vooral 

 uit de wondvlakte aan het ondereinde protonema vormen *). 



Aan afgesneden sporogoniën of stukken daarvan schijnt het protonema ook 

 lichter aan de onderste wondvlakte dan van boven te ontstaan, hiervoor pleiten 

 ten minsten de figuren van P r i n gs h e i m ''), waar men slechts aan één kant 

 — waarschijnlijk het ondereinde — der setastukken protonemavorming bespeurt; 

 echter kan volgens Stahl^) zelfs uit den wand der theca protonema ontstaan. 

 Overigens ontstaat het protonema aan den bebladerden mosstam naar het schijnt 

 bij voorkeur in de bladoksels, terwijl de eigenlijke zijknoppen naast den breeden 

 bladvoet uit de stengeloppervlakte ontspringen. 



Blijkbaar is uit deze opgaven nog geen ander bepaald resultaat af te leiden 

 dan dat de propagatie niet uit alle punten der mosbladen even gemakkelijk geschiedt. 



§ 3. l'arens. 



Bij de varens is het vermogen van propagatie door middel van de bladen 

 zeer algemeen''). Het is bekend dat de adventiefknoppen, terwijl zij nog op de 

 bladen bevestigd zijn, 't geen niet zelden jaren lang het geval is, aan hun basis 

 wortels voortbrengen; deze wortels zijn echter niet met het blad zelf in verbinding 

 en vallen met de knoppen af. De plaats door de adventiefknoppen op de bladen 

 ingenomen is zeer verschillend; bijna altijd echter zijn zij aan de bovenzijde 

 gebonden. Hierop nemen zij echter verschillende standen in. Bij Asplenium 

 plantagineum zitten zij aan de basis der bladschijf op den bladvoet, en bij 

 Asplenium gemmiferum zit de eenige aanwezige knop aan de basis van 't 

 eindblaadje. Bij Aspidium cicutarium, A. refractum, A. reptans en 

 Phegopteris prolifera, op den voet der blaadjes schijnbaar in hun oksels; 

 bij Asplenium I) r a c hy p t er o n mislukt dien tengevolge het blaadje dat den 



') W. P. S c h i ni p e r , Iconcs morphologicac atque organographicae iiitroductionem 

 synopsi muscorum europaeorum, Stuttgart 1860, Tab. II, Fig. 12. 

 -) Schimper, 1. c. Tab. II, Fig. 31. 



') Ueber sprossende Moosfrüchte, Pringsheims Jahrbücher 1878, pag. i. 

 *) Botanische Zeitung 1876, pag. 694. 

 ■') Braun, Polyembryonie, pag. 181. 



