16 OVEK DE VOOEOÜÜERLIJKE STAMVOEMEN DER VERTEBEATEN. 



meen spierstelsel aangetroffen. Welke de aanleidende oorzaken geweest zijn bij 

 deze belangrijke transformatie, waarvan wij hier slechts de algemeene omtrek- 

 ken vluchtig geschetst hebben, ligt vooralsnog geheel in het duister. 



Wij moeten nu nog de Nemertinen en de primitieve gewervelde dieren met 

 betrekking tot een ander belangrijk onderdeel van hun maaksel vergelijkendei'- 

 wijze beschouwen en wel de voorste oesophageale uitstulpingen ea hunne be- 

 trekking tot respiratorische (ook tot sensorische?) functiën. Ook hier wensch 

 ik geene uitvoerige uiteenzetting te geven, maar alleen enkele der voornaamste 

 punten in de herinnering te roepen. 



Een eigen ademhalingsapparaat in den vorm van uitwendige kieuwen wordt 

 bij Nemertineu niet aangetroffen. Intusschen ontstaan in een zeer vroeg em- 

 bryonaal stadium twee zijdelingsche uitstulpingen van den oesophagus, en wel 

 in het allervoorste gedeelte daarvan, vóór den mond (Bütschli, Barrois, e. a.), 

 die in dit stadium geheel vergelijkbaar zijn met soortgelijke uitstulpingen ter 

 zelfder plaatse bij de larve van Balanoglossus aanwezig, waar zij tot het eerste 

 paar kieuwspleten worden (fig. 14 en 15), 



Bij de Nemertinen snoeren zich deze uitstulpingen af van hun oorsprongspunt, 

 de oesophagus, om daarna in verbinding te treden met ektodermale instul pingen, 

 die aan het zeewater vrijen toegang verleenen en ten slotte te worden — althans 

 in de groote afdeeling der Schizonemertinen — tot een apparaat (zie mijne be- 

 wijsvoering in : Zur Anatomie & Physiologie des Nervensystems der Nemertinen, 

 p. 28) waardoor een respiratorisch proces in de hersenen tot stand komt en 

 zuurstof direct wordt toegevoerd aan de met haemoglobine gedrenkte elementen 

 van het zenuwweefsel. 



Of in de groote afdeeling der Hoplonemertini, waar het centraal-apparaat van 

 het zenuwstelsel niet meer in zoo sterke mate, het bloed daarentegen veelal wèl, 

 met haemoglobine voorzien is, deze uitstulpingen, die op dezelfde wijze uit den 

 oesophagus te voorschijn treden ook nog in de eerste plaats een respiratorische 

 functie vervullen, meen ik te moeten betwijfelen. Veeleer acht ik het waar- 

 schijnlijk, dat in deze groep de zijdespleten — zooals de ektodermale instulpiu- 

 gen die met deze slokdarm-diverticula in verband treden genoemd worden — 

 meer bepaaldelijk sensorische functiën, misschien wel olfactorische, op zich nemen. 

 De wijze van ontstaan van deze samengestelde organen, die men bij het vol- 

 wassen dier de zijdeorganen noemt, blijft intusschen geheel dezelfde: eene uit- 

 stulping van den slokdarm groeit samen met eene ektodermale instulping; het 

 hoofdonderscheid daarbij is dit, dat de samenhang met de hersenlobben niet 

 meer zoo innig is, maar dat thans het apparaat met de hersenen door bepaalde 

 jzenuwen verbonden wordt. Bij sommige soorten ligt het parig zijdeorgaan nog 



