168 



zou nog meer sterke voorbeelden uit de litteratuur over de Mül- 

 lersche gang kunnen aanhalen. 



Men mag het niet overeenkomen eener waarneming met eene 

 theorie misschien dan als grond tegen de betrouwbaarheid der 

 waarneming aanvoeren , wanneer het een bacteriologisch of che- 

 misch onderzoek betreft , waar het onmogelijk is alle factoren , 

 die in het spel kunnen komen , te overzien ; dat men echter deze 

 wijze van handelen niet mag gebruiken bij dergelijke eenvoudige, 

 topographische zaken, als de ligging van twee gangen ten op- 

 zichte van elkaar , zal wel ieder mij toegeven. Hier moet elk 

 medegedeeld feit op zich zelf worden beoordeeld , onafhankelijk 

 van elke theorie. Kan men dan in de wijze, waarop een waar- 

 neming wordt medegedeeld, in het onduidelijke der teekeningen 

 of meer nog in de afwezigheid daarvan , of in de methode van 

 onderzoek geen grond vinden aan de juistheid dier waarneming 

 te twijfelen , dan meen ik , dat met die waarneming ook reke- 

 ning dient te worden gehouden. 



Als conclusie van deze (in het antwoord op de prijsvraag niet 

 neergeschreven) redeneering, formuleer ik dan den reeds aauge- 

 haalden volzin : » men mag geen resultaat van eenig onderzoeker 

 wantrouwen , zoolang men niet de bron der fout kan aanwijzen". 

 Ik geloof niet, dat ik thans nog den indruk zal hebben achter- 

 gelaten , alsof ik alles wil aannemen , wat als een feit wordt voor- 

 gesteld. 



De reden, dat ik er zooveel aan hecht, om de juistheid dezer 

 stelling te verdedigen , is deze , dat ik met deze stelling als grond- 

 slag elk in de litteratuur medegedeelde waarneming op zich zelf 

 aan kritiek heb onderworpen en aldus meende gerechtigd te zijn 

 tot mijne conclusie, dat bij verschillende dieren de Müllersche 

 gang zich op verschillende wijze ontwikkelt. Nu ik genoemde 

 stelling als » grond mijner beschouwingen" beter in het licht heb 

 gesteld, zal men misschien ook meer geneigd zijn, de daarop 

 gebaseerde conclusie aan te nemen. 



Zelfs meende ik verder te moeten gaan en sprak, al weer 

 dezelfde stelling als uitgangspunt nemende, de overtuiging uit, 



