— 9 — 



ven. Het is maar de vraag wat onder goed verstaan wordt, 

 anders komt de laatste opgave geheel met de door de Chine- 

 zen bekomene hoeveelheid overeen. 



Eene vergelijking van het verkregen aantal kannen sap of 

 ponden suiker, uit zeker aantal stokken, met hetgeen op Java 

 bekomen wordt, kan tot niets leiden, en zal den waren toestand 

 der zaak niet voorstellen. Want en de soort van suiker, en 

 de zooveel slechtere wijze van verkoking van het sap op Bor- 

 neo, zullen de oorzaken zijn van de grootste afwijkingen, bij 

 gelijke deugdzaamheid zelfs van het sap. Ik moet mij dus 

 omtrent dit punt bepalen, met uit het specifiek gewigt van 

 het sap, volgens daartoe opgemaakte tabellen, het suikergehalte 

 te berekenen, en deze uitkomsten met de op Java gedane proe- 

 ven te vergelijken, hetgeen op het einde van dit verslag zal 

 aangetroffen worden. 



De rietsoort, die zonder uitzondering door de Chinezen ver- 

 werkt wordt, is de teboe telor, een geel gekleurd riet, waar- 

 over nader. 



De bekomen ampas (het uitgeperste riet) wordt als brand- 

 materiaal onder de pannen verstookt; met brandhout, dat kort 

 in de nabijheid van elke fabriek voor het hakken en afhalen 

 te bekomen is en over water aangevoerd wordt, voorziet men 

 in de te kort komende brandstof. 



Alle chinesche fabrieken, die ik bezigtigde, werken met 

 één koker, die een recepis daags, en 8 stokers en draaijers 

 van den molen, die elk 45 duiten daags verdienen, behalve 

 den kost, waaronder ook op bepaalde dagen varkensvleesch moet 

 zijn. Verder zoude het onderhoud van den molen, het kook- 

 huis enz. f 3 recepis daags bedragen. Maar in deze opgaven 

 stel ik niet het volste vertrouwen. 



Wijze van suikerhereiding door de Inlanders gevolgd. 



Op den weg tusschen Sambas en Kartiassa, aan de groote 

 Sambas-rivier gelegen, en in de kampong Broeas, aan den 

 regteroever der kleine Sambas- rivier, nabij Sebatoe, heb ik de 

 suikerbereiding op de inlandsche wijze nagegaan. 



