XIl 



dat de terpen, die in de provincie Groningen wierden worden ge- 

 heeten, van enkele d.A. tot meerdere H.A. groote en tusschen 1 en 10 

 M. hooge, kunstmatige heuvels in de kleistreken zijn. Langzamerhand uit 

 de onmiddellijke omgeving door menschen opgeworpen, ten deele ook door 

 de onverbruikte af valsproducten van mensch en dier verhoogd en aan- 

 gevuld, verbergen zij in haren schoot de overblijfselen van de oudste 

 beschaving der kleistreken. Hare bestemming de kust- en oeverbewoners 

 bij hoogere waterstanden te beveiligen blijkt op zeer verschillende wijzen. 



Kan reeds uit de verspreiding en den vorm worden afgeleid, dat de terpen 

 in den strijd tusschen onze voorouders en het water oorspronkelijk dien 

 rol vervulden, welke later door de dijken werd overgenomen, de oudste 

 berichten omtrent het terpengebied bevestigen die conclusie volkomen. 



Nadere bestudeering naar vorm en ligging wijst uit, dat de kustlanden 

 oostelijk van de Noordzee, tusschen België en Denemarken, het terpenge- 

 bied bij uitnemendheid vormen. Overigens komen dergelijke heuvels in 

 de Betuwe onder den naam van » woerden" voor, terwijl de kleistreken 

 van Lincolnshire eveneens terpen schijnen te beziten. 



Van Friesland uit naar het zuiden plots, naar het oosten en noorden 

 meer geleidelijk in grootte en dichtheid van verspreiding afnemend, doen 

 de terpen zich eenerzijds voor als grootere zacht glooiende tüoonheuvels 

 met ten gevolge van stormvloeden soms snel oploopende noord- westelijke 

 en daarentegen geleidelijk afloopende zuid-oostelijke helling, anderzijds 

 als kleinere steile v/wc/if heuvels. Deze laatste zijn zelfs karakteristiek voor 

 Zeeland, waar zij «bergen" of »hillen" heeten. 



Het reeds genoemde verband tusschen terp en dijk wordt vooral dui- 

 delijk, in zooverre uit de verspreiding blijkt, dat de terpen in het alge- 

 meen binnen of in de dijken zijn gelegen, waar zij te samen voorkomen. 

 Ontbreekt daarentegen een van beiden, dan beveiligen slechts terpen den 

 kustbewoner bij hoogere waterstanden. Zulks is o. a. nog het geval op 

 de Halligen en enkele onbedijkte gedeelten der Sleeswijksche kust. 



Een en ander verder uitwerkend en met de berichten der Ouden in 

 verband brengende, wordt het aannemelijk: 



1) dat de terpgescbiedenis aan die der dijken voorafgaat en eene oudere 

 phase in den worstelstrijd van den kust- of oeverbewoner tegen het 

 water representeert ; 



2) dat de aanvangsstadiën der terpen moeten worden gezocht in het 

 meer centrale terpengebied of wel speciaal in de rustende woon- 

 heuvels van Friesland, westelijk en zuidelijk van de voormalige Middel- 

 zee, terwijl de terpen op de onbedijkte Halligen nog haar oorspron- 

 kelijk karakter bezitten en dus ook nog tot in onze dagen worden 

 aangelegd ; 



3) dat de omgeving der passieve terpen in vergelijking met die der 

 Halligenterpen ten opzichte van de vloedhoogten der naburige zee 

 veranderingen heeft ondergaan, wjjzende op verlaging van het oudere 

 terpengebied ; 



4) dat de vluchtheuvels over het geheel meer aan de uiteinden van het 

 langgerekte terpengebied voorkomen en overigens meer buitenwaarts 

 dan de woonheuvels zijn gelegen, wanneer, zooals bijv. in de provincie 

 Groningen beide terpvormen naast elkaar voorkomen; 



5) dat P/mius-secundus voor het eerst eene beschrijving over Cauchische 

 kustbewoners heeft gegeven, die onafwijsbaar op terpen in een onbe- 

 dijkt kustgebied slaat, terwijl de Chroniek-schrijvers van terpbouw in 

 de Tdc eeuw gewagen, zoodat de thans rustende terpen blijkbaar in 



