68 



holte der definitieve cloaca communiceeren en daarmede is haar 

 verder lot reeds vooruit te zien ; ze verwijdt zich sterk en wordt 

 de onderste epiblastische afdeeling der cloaca, het proctodaeum , 

 waarin, zooals reeds lang bekend is, zoowel het darmkanaal als 

 de Bursa Fabricii uitmonden. Feitelijk brengt dus het epiblast geen 

 bouwstoffen aan voor de vorming der Bursa Fabricii in engeren 

 zin. Overigens kan ik er hier reeds bijvoegen, dat ook later 

 een scherpe grens tusschen het gebied der eigenlijke bursa en 

 dat der onderste cloaca-afdeeling nooit te trekken is. Meestal 

 toch vindt men op de plaats, waar beide in elkander overgaan, 

 in weefsel, dat reeds op het terrein der cloaca ligt, nog wel 

 eenio-e follikels, welke laatste als de essentiëele deelen der Bursa 

 Fabricii zijn te beschouwen. 



Eindelijk wensch ik hier nog te wijzen op eenige zaken , die 

 niet in direct verband staan tot de bursa. 



Allereerst op de eigenaardige veranderingen , die de einddarm 

 ondergaat. Aanvankelijk in het bezit van een wijd lrmen (Fig. 

 7, en 10), wordt ze weldra aan haar onderste gedeelte verstopt 

 door het product eener sterke epitheelwoekering , die daar ter 

 plaatse optreedt (Fig. 11, 13, 15 en 16). 



Op den tienden dag begint deze opvulling, die vooral op den 

 achtsten en negenden dag zeer massief was , weder te wijken door 

 het uiteenvallen en gedeeltelijk verdwijnen dezer epitheliale be- 

 standdeelen. Het achterste uiteinde van het darmkanaal komt dus 

 hierin overeen met het voorste ; zooals bekend is toch , oblitereert 

 ook het lumen van den oesophagus eenigen tijd in het embryo- 

 nale leven. 



Het tweede , wat ik nog wensch te vermelden , is het volgende : 

 Reeds zeer vroeg treedt, ter weerszijden van het onderste gedeelte 

 van den einddarm , aan het achterste einde der lichaamsholte , 

 een convoluut van draad- of buisvormige woekeringen van het 

 endotheel der lichaamsholte op. Reeds in een embryo van vier 

 dagen zijn deze constant aanwezig en ook bij de andere door mij 

 onderzochte species trof ik ze aan ; in de volgende dagen nemen ze 

 aanmerkelijk in grootte toe. In figuur 17 (conv.) zijn ze afgebeeld. 



