112 



Bursa Fabricii , in verband met de reeds daarover bestaande lite- 

 ratuur. 



Slaan wij allereerst een blik op den uitwendigen vorm der Bursa , 

 dan vinden wij haar veelal eivormig , (o. a. bij de hoenders) , zeer 

 dikwijls peervormig of ongeveer in de gedaante van een mensche- 

 lijken uterus , dat is breed aan den fundus en naar het ostium toe 

 smaller wordend. Karakteristiek voor de Anatidae is de lange 

 cylindrische bursa , die ik bij eenige species kon constateeren , en die 

 onder anderen reeds zeer juist werd beschreven en afgebeeld in 1810 

 door Tannenberg (9). Daar waar de omhulsels der bursa dun zijn, 

 kan men gewoonlijk aan de buitenzijde reeds duidelijk de folli- 

 kels herkennen. 



Veel merkwaardigs valt er overigens niet van den vorm der 

 bursa te vermelden en ik kan ten overvloede verwijzen naar de 

 verhandelingen van Barkow , Berthold , Martin St. Ange , Alesi , 

 Forbes , vooral van laatstgenoemde , die veel meer species kon- 

 den onderzoeken dan ik, en wier resultaten in het bij deze ver- 

 handeling gevoegde historische overzicht zijn neergelegd. 



De grootte der Bursa Fabricii is van allerlei omstandigheden af- 

 hankelijk ; ze wisselt vooreerst af bij de verschillende groepen der 

 vogels, maar naar het schijnt komen er ook iudividueele verschil- 

 len voor. Stieda bijvoorbeeld spreekt van den invloed van het 

 ras en van de voeding bij hoenders. Eindelijk hebben wij gezien 

 in welke mate de grootte van het orgaan afhankelijk is van den 

 leeftijd van den vogel. Daardoor is het niet mogelijk een vast 

 cijfer voor de grootte der bursa aan te geven en verklaart het 

 zich , dat in de literatuur in dit opzicht vrij veel tegenspraak 

 wordt aangetroffen. 



De holte der bursa staat in een omgekeerde verhouding tot de 

 dikte harer wanden. Zij staat in open communicatie met het 

 proctodaeum door een uitvoergang, die uitmondt midden in den 

 achterwand der cloaca , beneden en tusschen de openingen der 

 ureteren. Het ostium in de cloaca is nu eens rond, dan weder 

 spleetvormig en meestal omgeven door een kleinen verdikten rand. 



De lengte van de uitvoergang verschilt zeer bij de verschillende 



