215 
Aanmerking. Zekere Nederlandsche schrijvers (zie bij voorbeeld : « Reis over 
Java, Madura en Bali, door Dr. W. R. van Hoëvell», Amsterdam, 1850, IL. 
bladz. 211) schijnen er eene verdienste in te stellen, wanneer zij, bij elke 
gelegenheid, de staatkunde door hunne eigene regering gevolgd in een nadeelig 
daglicht trachten te stellen en uit dien hoofde den ondergang van het rijk 
Balabaoen toeschrijven aan toevallig plaats gehad hebbende, onbeduidende 
krijgsverrigtingen, als, bij voorbeeld, aan het regt van wedervergelding , 
waarvan een krijgsoverste op zekeren tijd gebruik maakte, volgens eene wet, 
welke „de pligt tot zelfsbehoud in den krijg met de inboorlingen , zoo wel in 
Nederlandsch als in Britsch-Indië, bijna dagelijks voorschrijft, ja, die tot de 
taktiek van het krijgvoeren in Europa onder geheel christen-volken behoort; 
de ware oorken daarentegen, waaraan de slooping van dit rijk moet worden 
toegeschreven, zijn van gansch anderen aard en moeten veel hooger in de 
geschiedenis worden gezocht. Voegzamer ware het geweest, indien dergelijke 
schrijvers de regtvaardigheid beter in het oog hadden gehouden, indien zij 
niet hadden vergeten te vermelden, dat de regering van Java, sedert zij zich 
in het bezit heeft gesteld van Banjoe wangi en de geschokte vrede is hersteld 
steeds alle krachten heeft ingespannen om de welvaart der inboorlingen te 
bevorderen, het land op te beuren, het te verheffen uit den staat van verval, 
waarin het meerendeels reeds vóór de aankomst der Nederlanders gedompeld 
was. Zij hadden melding behooren te maken, dat Balaboean reeds ongeveer 
sedert het jaar 1590 godsdienstoorlogen had gevoerd, dat mededoogenlooze 
priesters met « Gods Woord» in den mond, namelijk, aan de eene zijde voor 
de heilige wet van Mohammed, aan de andere zijde voor de drieëenheid der 
Brahminen, dat is, met andere woorden, beide voor hun eigen voordeel achter 
het scherm werkzaam waren en de vlammen des krijgs aanbliezen. — Welke 
gunstige, weldadige vruchten thans reeds worden ingeoogst van de zaden van 
vrede en welvaart, door de Nederlandsche regering voor het eerst in het ver- 
woeste land gezaaid, leert ons op eene onloochenbare wijze de vergelijking 
van den toestand, waarin liet zich tegenwoordig bevindt (zie bladz. 989 en 
volg., benevens bladz. 1040 der tweede afdeeling van dit werk), met dien, 
waarin land en volk verkeerden in het jear 1805, toen Leschenault zijne 
beschrijving er van ontwierp (l.c. zie vroeger). De verwoesting ‚ aangerigt door 
de vulkanische uitbarsting in 1817 (zie Java, Il bladz. 1034) zal toch wel door 
niemand aan de regering te last worden gelegd ? 
Nadat wij op de voorafgaande wijze de veranderingen hebben 
aangewezen door des menschen hand te weeg gebragt in den 
oorspronkelijken toestand der plantaardige bekleeding en physi- 
ognomie des lands, of die daardoor later kunnen veroorzaakt wor- 
den, zullen wij overgaan tot de beschouwing der vier planten- 
