153 
schijnlijk uitsluitend zelfbestuiving plaats. Bij andere planten, 
bijv. bij de erwt openen zich de helmknoppen reeds verscheidene 
uren voordat de bloem opengaat en vindt de bestuiving reeds 
in den bloemknop plaats; er kan dan wanneer de bloem open is 
gegaan nog wel kruisbestuiving voorkomen maar deze heeft dan 
toch geen gevolgen meer. Sommige planten, bijv. verschillende 
soorten van het viooltje, hebben behalve de gewone, groote 
bloemen ook nog kleine, onaanzienlijke bloemen die zich niet 
openen. In deze cleistogame bloemen kan alleen zelf be- 
stuiving voorkomen. * 
Gevallen waar de vruchtzetting uitsluitend tengevolge van kruis- 
bestuiving voorkomt, waar men dus geen zelf bestuiving heeft of 
waar de zelf bestuiving onwerkzaam is, zijn ook niet zeldzaam. 
Bj verscheidene planten kiemt het van de plant zelf af komstige 
stuifmeel niet op de stempels, dergelijke planten zetten bij zelf- 
bestuiving nooit vrucht. 
De meeste plantensoorten kunnen zoowel bij kruis- als bij zelf- 
bestuiving vrucht zetten, nu eens komt de eene dan weer de 
andere voor. Wel vinden wij vaak eigenaardigheden in de bloem, 
die kruisbestuiving bevorderen. Eén dergelijke inrichting hebben 
wij al leeren kennen, de dimorphie, zooals die bij de kina voor- 
komt, fig. 151. Het is duidelijk dat een insekt dat door elkander 
kortstijlige en langstijlige bloemen bezoekt om er honig uit te 
zuigen, voortdurend stuifmeel van de kortstijlige bloemen op de 
stempels der langstijlige en omgekeerd overbrengt. Veel vaker 
dan deze bloemdimorphie komt het verschijnsel voor dat in twee- 
slachtige bloemen de stempels en meeldraden niet gelijktijdig tot 
volledige ontwikkeling komen, hetzij dat eerst de helmknoppen 
openspringen en pas eenige uren later of den volgenden dag de 
stempels rijp zijn om stuifmeel te ontvangen of wel dat omge- 
keerd eerst de stempels rijp zijn om bestoven te worden en dan 
pas, nadat de bestuiving heeft plaats gevonden, de helmknoppen 
zich openen. Dezelfde bloem verkeert dus hetzij eerst in manne- 
lijken en daarna in vrouwelijken of wel omgekeerd eerst in vrouwe- 
lijken en daarna in mannelijken toestand. Bestuiving van den stempel 
met stuifmeel dat uit de bloem zelf afkomstig is wordt hierdoor 
onmogelijk, het voor de bestuiving benoodigde stuifmeel moet 
nu afkomstig zijn hetzij van een andere bloem van dezelfde plant 
of van een andere plant van dezelfde soort. Zoo kunnen ook, 
wanneer bij éénhuizige planten mannelijke en vrouwelijke bloemen 
