BIJDRAQEN TOT DE LEER VAN DEN KLEMDRAAI. 411 



slechts weinig gevorderd. Ik heb in het najaar van dat jaar alle 

 wortelrosetten van de grocp planten, waarin cen gedraaide stengel 

 gevonden was (M. d. Z. biz. 308), laten uitplanten op een bed van 

 omstreeks 3 D M. In het jaar 1890 vertoonde zich op dat bed geen, 

 in 1891 slechts e^n gedraaide stengel, van welken het mij echter 

 niet mocht gelukken zaad te winnen. 



Deze Stengel was over zijne geheele lengte gedraaid, en daardoor 

 omgekeerd kegelvormig. Hij was 15 cm. lang, van onderen 1,5 en 

 van boven 5,5 cm. dik. Het bovenste deel was niet gesloten, maar 

 vertoonde een wijd geopende sclieur, zooals dit bij gedraaide Stengels 

 van den Valeriaan meer voorkomt. De bladeren stonden in een 

 onafgebroken spiraal, die in het onderste gedeelte in ^ene wending 

 omhoog steeg, in de bovenste helft echter aan de eene zijde van 

 den Stengel in bijna verticale richting liep. Ik vervolgde de blad- 

 spoor van een der hoogste bladeren, en vond dat zij de bladspiraal 

 voor de eerste maal op een afstand van 2^/3 bladinsertien, voor de 

 tweede maal op een afstand van 5 14 bladinsertien sneed. De bladstand 

 was dus oorspronkelijk ^/jg geweest, evenals in alle overige in dit 

 opzicht onderzochte gedraaide Stengels van den Valeriaan. Ook 

 overigens kwam deze stengel geheel overeen met het gedraaide 

 exemplaar van 1889 uit de zelfde cultuur. 



,111. Saponaria officinalis. 



Van deze soort is, zoover ik weet, nog geen geval van klemdraai 

 beschreven (M. d. Z. biz. 373). De op Plaat II in Figuur 1 afgebeelde 

 Stengel is in den zomer van 1891 gegroeid in een vrij omvangrijke 

 cultuur dezer plant, die haar oorsprong vond in een exemplaar, dat 

 ik in Maart 1888 van den heer Prof. J. W. Moll, toen te Utrecht, 

 voor de studie van een andere variatie had ten geschenke gekregen, 

 en dat ik sedert door scheuren had vermenigvuldigd. 



Tot mijn spijt bracht de gedraaide stengel geen bloemen voort, 

 zoodat ik er geen zaad van winnen kon. Daarentegen won ik van 

 de overige, normale Stengels derzelfde plant een vrij groote hoeveel- 

 heid zaad. 



Op Plaat II ziet men in Figuur 1 dezen stengel in zijn geheel, en 

 op natuurlijke grootte afgebeeld. Hij werd daartoe in October, na 

 voldoende verhouting, vlak aan den wortelstok, waaruit hij ont- 

 sprong, afgesneden (bij a), daarna gedroogd en gephotographeerd. 

 Zooals men ziet, is hij ongeveer tot een halven cirkel gebogen, 

 zoodat zijn middelste gedeelte (b) tegen den grond aangedrukt werd. 

 De boog a b stond dus verticaal, en ook het gedeelte b c verhief zich 



