194 



grootste inspanning van het heelal is het geweest , den hommel 

 voort te hrengen. Zoo is het van den beginne af geweest, zoo 

 is het nu, zoo zal het altijd zijn. Maar bedenkt eens hoevele 

 millioenen jaren verloopen zijn, eer het heelal zijn eigen idee 

 kon realiseeren en eer de hoogste mogelijkheid van den geest 

 een zekere daadzaak is geworden — een hommel ! 



Welke een onderscheid bestaat er tusschen ons en de hoogste 

 afgietseldiertjes! 't Is bijna onbegrijpelijk, dat heiden in de- 

 zelfde wereld te huis behooren ! Hoeveel grooter nog is de 

 kloof tusschen ons en de anorganische slof, de oorspronkelijke 

 atomen der wereld? En toch, er is geen sprong van die atomen 

 tot ons , de opeenvolging der wezens werd nooit afgebroken , 

 het almachtige werk is altijd gelijkmatig vooruitgegaan. Wel 

 schijnt er in den beginne nog geen regelmaat, geen doel in te 

 zijn ; er is niets dan een chaos van organisatie en verrotting , aan- 

 trekking en afstooling, groei en verval, leven en dood, voor- 

 en achteruitgang, maar eindelijk wordt het doel bereikt ; de idee 

 schemert door de meer stoffelijke daadzaken heen. Op zeke- 

 ren dag ging de zon onder over een wereld zonder zin, den 

 volgenden morgen rees zij op en zie, er waren hommels ! De 

 chaos van den vorigen nacht werd de kosmos van den eeuwi- 

 gen dag ! (Groole indruk , langdurige goedkeuring.) 



Zal ik nu zeggen , de hommel werd geschapen ? — Neen ! 

 Dan zou ik een theorie volgen. Zal ik dan zeggen, dat hij 

 kwam als het resultaat van alle krachten , die tot op dat oogenblik 

 in het universum werkzaam waren ? Ook dat kan ik in een 

 bijeenkomst als deze niet beweren. De hommel is geest voor 

 zich , door zich en in zich ; hij beslaat dus in zijn eigen har- 

 monie; zijn bestaan is zijn wil; hij bestaat, omdat hij bestaan 

 wil. Misschien zou ik kunnen zeggen , dat alle dingen vóór 

 hem toch alleen een gevolg van hem waren, want bij een 

 wezen, dat zoo hoog staat als de hommel, kan het gevolg 

 de oorzaak voorafgaan en de niet bestaande hommel kan 

 uit zichzelf al het werkelijk bestaande scheppen. (Op nieuw 

 goedkeuring.) 



