PROTIUM — CANARIUM. 50 
139/4140. voor beide doeleinden is het voortbrengen van hars ongewenscht, 
omdat een harsleverende boom ziek is en weinig of in het geheel 
geen vruchten geeft. Bovendien verliest elemi geleidelijk aan 
beteekenis. Volgens het Imp. Institute (Selected Reports, Col. 
Reports, miscellaneous No. 63 — 1909 — bl. 189) werd zij vroeger 
in aanzienlijke hoeveelheid gebruikt voor het bereiden van zal- 
ven en pleisters, doch die toepassing heeft bijna geheel opge- 
houden: thans wordt elemí voornamelijk nog slechts gevraagd 
voor het maken van drukinkt en sommige soorten van vernis. Af 
en toe worden harsen van verschillende herkomst aangeboden, 
maar een geregeld handelsartikel vormt alleen de zachte, zuivere, 
in Philippine Journal of Science 1907 A, bl. 2 uitvoerig beschre- 
ven Manila-elemí, afkomstig van Canarium luzonicum, Miq.; de 
Philippijnen kunnen gemakkelijk voldoen aan de afnemende vraag. 
Harsleverende wilde kanarisoorten en andere Burseraceae zijn er 
bovendien in grooten getale, ook hier, waarvan thans de overvloedig 
afgescheiden weeke hars alleen wordt gebruikt voor fakkels en 
beschikbaar zou zijn voor uitvoer, als er vraag naar was. 
De in den drogerijhandel op Java voorkomende kanarihars wordt 
gebruikt als berookingsmiddel bij zieken, om de atmosteer te zui- 
veren van kwade invloeden. 
De vruchten, vervolgt Rumphius, zijn verschillend van vormen Vruchten. 
grootte (zie beneden), maar komen alle daarin overeen, dat de 
geheele ruimte in de noot wordt ingenomen door slechts één kern, 
waarin zij verschillen van de wilde soorten, doch somtijds vindt 
men ook in de tamme twee en zelfs drie pitten; veelvuldig 
komt het voor, dat de holte van het zaad tweelingskernen bevat. 
Als de vruchten rijp zijn, d.w.z. als zij een zwarte kleur hebben 
aangenomen, verliest (in de Molukken) de boom het grootste 
deel van zijn loof, zoodat de in trossen bijeenzittende vruch- 
ten goed in het oog vallen. Alsdan beklimmen de inlanders de 
boomen en slaan de vruchten met stokken af. Omtrent het ge- 
bruik is R. zeer uitvoerig, zeggende, dat de bewoners der Moluk- 
ken een groot deel van hun levensbehoeften aan dezen boom 
danken. De zaden worden daar veelvuldig rauw bij wijze van 
voedsel gegeten; het is echter noodig, dat zij goed rijp zijn, want 
de niet volkomen rijpe, waarvan de zaadhuid nog niet rood is 
gekleurd, veroorzaken buik- en bloedloop. Men is gewoon de 
geoogste noten, die als provisie moeten worden bewaard, in den 
rook te drogen, waardoor zij minder geschikt worden om rauw 
te eten, omdat de zaadhuid dan niet meer kan worden verwij- 
derd en de kernen te olieachtig worden, doch voor andere doel- 
einden zijn zij even bruikbaar als de versche. Speciaal geschikt 
zijn zij voor het persen van de olie, die in de Molukken op den 
voorgrond treedt overal daar, waar geen overvloed van klappers 
is. Om te bakken wordt zij zelfs boven klapperolie verkozen, 
doch alleen de versche: oude kanariolie wordt slechts voor de 
lamp gebezigd. Ook in ander opzicht kan de kanari de plaats 
innemen van de klapper; de versche kernen, met water fijnge- 
wreven, geven een emulsie als klappermelk, die wordt gebruikt 
op dezelfde wijze als santën. 
Van een mengsel van sago mênta en grof gesneden kanari’s 
