1635/4767. 
156 SAPINDACEAE. 
wel doepa geheeten, hier in één moeite worden afgedaan. Het ver- 
schil tusschen doepa en sëtanggi is voornamelijk gelegen in den 
vorm: doepa is gekneed tot bolletjes ter grootte van een erwt, die 
daarna als korte snoertjes zijn gewikkeld in palmblad, terwijl së- 
tanggi een droog poeder is. De bestanddeelen zijn volgens Boors- 
ma “(Teysmannia 1912, bl. 316): de verschillende garoe-houtsoor- 
ten (Aquilaria, Gonystylus) en haar vervangers, kajoe laka (Dal- 
bergia), kajoe rasamala (Canarium), kajoe tahi (Celtis), kajoe kas- 
toeri (Juniperus), sandelhout (?), verder poetjoek (Saussurea Lappa, 
Clarke), ganti (Ligusticum), kelëmbak (Rheuny, mësoji (Massoia aro- 
matica, Becc.), muskuszaad (Abelmoschus moschatus, Medic.), som- 
tijds ook poelasari (Àlyxia stellata), kémbang tapèn (Mallotus) en ten 
slotte benzoë en gêtah rasamala (Storax van Liquidambar orientale, 
Mill). Alleen voor fijnere praeparaten worden daarenboven nog 
eenige geurige, doch tevens kostbare stoffen van dierlijken oorsprong 
gebruikt, als civet en tfimpaos Dit ailes wordt fijngestampt en met 
witte, ook wel met javaansche, suiker vermengd. Voor de goedkoopte 
vervangt men somtijds de reukhouten door waardeloos materiaal, 
zooals zaagsel van djatihout, de benzoë door rêmék daging (zie 
onder Shorea leprosula, Miq.) enz., of men voegt suikerrietampas, 
gedroogde vruchtschillen en ander afval toe. 
Bijzonder vermaard zijn de istanggi en doepa van Makassar, 
waarvan de bereiding wordt beschreven door Matthes (l.c. bl. 34). De 
ingrediënten voor doepa zijn volgens dezen auteur, behalve de reeds 
genoemde benzoë, garoe en poetjoek: ambelaoe (op Java bekend als 
oeném), de opercula van diverse zeehoorns, die bij verhitten een geur 
afgeven, welke door sommigen voor welriekend wordt gehouden; 
panggiling, timpaoesoe en civet, bereids genoemd bij de bereiding 
van makassar-olie; 
saffraan (Crocus sativus) en amber; 
„gom’’ van den findjo-boom. Deze balsem is mij nog onbekend. 
Rumphius, die zoo herhaaldelijk spreekt over het reukwerk doepa, 
geeft over de samenstelling en bereiding uitvoerige berichten. Onder 
de ingrediënten noemt hij behalve galedoepa (Pahudia Galedupa, 
Backer) ook tinfo. Op bl. 69 van deel Il beschrijft hij laatstgenoemde 
stof als een vette, smerige gom, die mettertijd hard wordt en ik 
vermoed, dat dit de min of meer verharde vorm is van de pamasa, 
een dunnen, gelen, welriekenden balsem, die mettertijd rood en kle- 
verig wordt. Op bl. 165 komt de tinjo nogmaals ter sprake en blijkt, 
dat Rumphius beide afleidde van een onbekenden boom van Saleier. 
Deze ingrediënten worden gekneed met tenemalang (storax) en be- 
vochtigd met minjak balasang, perubalsem,of anders met klapperolie. 
De samenstellende deelen van de istanggi te Makassar zijn ongeveer 
dezelfde als die van de doepa, te weten: benzoë, garoe, poetjoek, 
ambelaoe, panggiling, timpaoesoe, civet, tenemalang en verder kêlêm- 
bak en muskus: de bereiding is als reeds voor Java vermeld. 
Het verrooken van sëtanggi geschiedt in het bijzonder bij plech- 
tigheden ter eere van afgestorvenen. Uitsluitend als genotmiddel 
daarentegen wordt gebruikt een daarmede min of meer overeenkom- 
stig praeparaat, in Midden-Java bekend als boemboe roko, om 
sigaretten geurig te maken. Boemboe roko bestaat uit eenige van 
de reeds genoemde stoffen, zoethout, venkel, muskaatnoot, kruid- 
