188/.…. 
Productie. 
Locale toe- 
passingen. 
Batikbedrijf. 
288 DIPTEROCARPACEAE. 
geren prijs, omdat (volgens Bulletin No. 48 Kol. Museum, bl. 128) 
Sumatra-damar in terpentijn helder oplost, terwijl zich bij de Borneo- 
damar een niet-harsachtige stof in witte, slijmachtige vlokken afzet. 
De oorzaak van dit verschil is niet bekend: het zou kunnen liggen 
o.m. aan de botanische herkomst en aan de wijze van winnen. 
Zooals uit de beschrijving van de methode van inzamelen is ge- 
bleken, schijnt men op Borneo om de 3 à 4 maanden, op Sumatra 
daarentegen in den regel om de 6 maanden tot inzamelen over 
te gaan. Het zou niet van belang ontbloot zijn eens na te gaan, 
hoe goed bestorven Borneo-damar zich tegenover terpentijn ge- 
draagt, aangezien ik bij het bewerken van dit hoofdstuk ín uiter- 
lijk voorkomen geen verschil meer heb kunnen waarnemen aan 
de meerendeels niet meer jonge museummonsters van de beide 
herkomsten. 
De officieele uitvoerstatistiek houdt zich met de kwaliteit van 
de damar niet op en ík ben er niet van overtuigd, dat copal en 
damar steeds behoorlijk uit elkaar worden gehouden. Ik vermeld 
derhalve slechts dat, terwijl Java zelf geen hars produceert, van 
Batavia per jaar volgens de douanestatistiek ca 2000 ton damar 
wordt verscheept. *) Padang exporteert per jaar 400 à 600 ton; 
de rechtstreeksche uitvoer van Borneo is niet te schatten. 
Omtrent de geographische herkomst kan het binnenlandsch ver- 
voer ons een beter inzicht geven dan de uitvoerstatistiek. Volgens 
de door het Encyclopaedisch bureau gepubliceerde cijfers voerde 
Java in 1914 46 ton copal in en volgens de officieele uitvoer- 
statistiek exporteerde dat eiland (van Soerabaja) 233 ton copal, 
zoodat, indien ook hier damar en copal niet consequent uit elkaar 
zijn gehouden, de fout toch binnen redelijke perken blijft. Onge- 
lukkigerwijze geven echter de invoercijfers volgens het Encyclo- 
paedisch bureau een totaal, dat van den uitvoer volgens de of- 
fieele uitvoerstatistiek sterk verschilt. Java dan zou hebben geïm- 
porteerd in 1914: van Borneo 1259 ton, waaronder 1.061 ton van 
de Westerafdeeling en 198 ton van de Zuider- en Oosterafdee- 
ling; verder 1664 ton van Sumatra, te weten 876 ton van de 
Lampongs, 327 ton van Palembang, 316 ton van Benkoelen, 125 
ton van Sumatra’s Westkust, 10 ton van Djambíi en evenveel van 
Atjeh. Banka zond voorts 36 ton, Celebes 74 ton, de res. Ter- 
nate 72 ton en Menado tenslotte 3 ton. De uitvoer van Batavia- 
damar bedroeg in dat jaar volgens de officieele statistiek slechts 
1.684 ton, doch volgens de statistiek der Handelsvereeniging te 
Batavia 3280 ton, welk cijfer tamelijk goed klopt met de invoeren 
volgens het Encyclopaedisch bureau. 
Het afval van de bataviasche damarpikkerij wordt verkocht aan de 
batikindustrie voor het bereiden van malam géplak, malam tili, 
of géplak gadjih. Volgens het Tijdschr. v. Ind. T.L. & V. kunde 
dl 36, bl. 15, wordt de hars gesmolten met rundervet en de dan 
verkregen z.g. malam voor het gebruik gereed op de pasars in 
Midden-Java verkocht tegen 17 tot 20 centen per kati. De „was” 
die (te Bandjernegara) algemeen voor het batiken wordt gebezigd, 
1) Volgens de statistiek van de Handelsvereeniging te Batavia is de uit- 
voer veel grooter, vaak zelfs het dubbele. 
