188/..…. 
DAMAR. 289 
bestaat uit 6 deelen van deze malam gëplak, 1 deel witte bijenwas 
en een weinig malam irëng, d.i. was, die reeds eenmaal bij het 
batiken heeft dienstgedaan. Damar mata koetjing wordt overigens 
ook gebruikt voor vermenging met de beste kwaliteiten insecten- 
was voor de batikerij, om die minder zacht te maken en de vloei- 
baarheid te doen afnemen. (Jasper & Pirngadie, Batikkunst, bl. 22). 
De damars van geringe kwaliteit zullen, voor zoover mijn kennis 
reikt, worden behandeld bij de botanische soorten; de groote meer- 
derheid vindt alleen in de inlandsche huishouding toepassing. In 
de binnenlanden van Sumatra en Borneo is nl. damar het ver- 
lichtingsmiddel bij uitnemendheid: in het Lematanggebied bijv. zijn 
tot op den huidigen dag geen olie- of petroleumlampen te vinden, 
doch walmen ’s avonds in elk huis damarlampen. Zoo’n hars- 
fakkel moet om het kwartier worden schoongemaakt, anders geeft 
zij een kolom van dikken, zwarten rook: de huizen zijn dan ook 
van binnen zwart van den aanslag van roet. Sommige damars, 
branden gemakkelijk en geven weinig rook (in Lematang o. a. da- 
mar mêranti abang, d. boewah en d. kiling), doch de andere wor- 
den daarom niet ongebruikt gelaten: men mengt ze met de be- 
ter brandende. De meerdere of mindere geschiktheid van de ver- 
schillende soorten voor de verlichting acht ik echter van te weinig 
belang om daarbij te blijven stilstaan hoewel men door geheel Indië 
met damarfakkels ín aanraking komt, daar zij bij de karrevoerders 
de plaats innemen van lantaarns. Op Java ziet men ook de wal- 
mende, door petroleum gevoede palita voor dat doel in gebruik. 
Damarfakkels zijn van verschillend maaksel: op Java zag ik 
nooit anders dan een omhulsel van bladeren (denkelijk van mo- 
nocotylen), opgevuld met fijngestampte hars en vastgeklemd in 
een gespleten bamboe. In het Tijdschr. v. Ind. T.L. &. V. kunde 
dl 39, bl. 60 en dl 49, bl. 270 worden twee andere soorten be- 
schreven. De eerste bestaat uit smalle bamboes van pl.m. 50 
cM. lengte, gevuld met gestampte, voor den handel niet geschikte 
damar. In de Batanghari-districten heeten deze dama réba, ter 
onderscheiding van de dama bagèlèng, welke meer damarkaars 
dan damarfakkel zijn. De harsen worden gestampt tot een grof 
poeder, dat in een ijzeren pan boven het vuur wordt verwarmd tot 
de massa kneedbaar is geworden: op een plank worden er dan 
met behulp van een plak cylinders van gerold. 
Bij wijze van aanhangsel moeten hier nog een paar damarsoor- 
ten worden vermeld, die nergens anders zullen kunnen worden 
ondergebracht, nl. die, welke door insecten worden gebruikt voor 
den bouw hunner verblijfplaatsen en die, welke onder den grond 
worden aangetroffen, zonder bekende botanische afkomst. 
De damar angkoet uit Zuid-Sumatra is de hars, welke van ver- 
schillende boomsoorten wordt geroofd door een soort van kleine 
bijen, die verblijf houden in holle boomen. De plaats, waar zich 
een dergelijk nest bevindt, wordt verraden door de aanwezigheid 
van een ovaalrond harspijpje van ca 20 cM. lengte, dat buiten 
den stam uitsteekt en dienst doet als vlieggat. Merkt de damar- 
zoekende inlander zoo’n pijpje op, dan breekt hij den meestal 
reeds half rotten stam open en vindt een nest, dat niet zelden 
I/, picol damar oplevert. Damar angkoet is tamelijk zuiver en 
Verlichting. 
Insectenhars. 
