HOPEA — TENGKAWANG. 293 
18/5217. minder vertrouwde volken wel wordt aangeduid met den naam van 
kawang. Zoo vermeldt ook Rumphius, dat de tEngkawangboomen in 
de binnenlanden van Java voorkomen en men vindt daar inderdaad 
kawangboomen, doch niet de hier bedoelde Dipterocarpaceae. 
Mogelijk bestaat er verband tusschen het voorgaande en het 
verschijnsel, dat in de laatste jaren — het eerst, naar het schijnt, 
uit Noord-Borneo — de tngkawangkernen in Europa worden 
aangevoerd, niet onder hun eigen naam, doch onder dien van 
large illipe, terwijl de naam’ Illipe voorheen was gereserveerd 
voor de zaden van eenige lllipesoorten (Sapotaceae). Dit zal 
mettertijd aanleiding kunnen geven tot groote verwarring en scha- 
de, omdat de ware illipe-noten een boterachtig vet geven, de 
Dipterocarpaceae daarentegen een homogeen, vast vet met hoog 
smeltpunt. Het lijkt mij danook noodzakelijk toe, het conservatieve 
standpunt te blijven innemen, dat féngkawang en illipé verzamel- 
namen zijn, elk met een zeer bepaalde beteekenis, en dat de naam 
téngkawang moet worden toegepast op het product der verschil- 
lende Shorea's en van Ísoptera. 
De wijze van inzamelen en bereiden is in het algemeen op geheel winning. 
Borneo hetzelfde. De eerste betrouwbare en tot in bijzonderheden 
afda'ende mededeelingen omtrent dit onderwerp zijn gepubliceerd in 
de Indische Gids van Febr. 1884, bl. 264, door H. P. A. Bakker, toen 
Controleur in de afdeeling Sanggau der Westerafdeeling van Bor- 
neo. De essentiëele inhoud van die verhandeling is overgenomen 
door Burck (l. c.). Volgens deze berichten geschiedt het als vo'gt. 
Tegen het tijdstip, dat de tEngkawangvruchten zoo rijp zijn, dat 
zij uit zich zelf zullen afvallen, trekken mannen, vrouwen en kin- 
deren het bosch in en vestigen zich daar in tijdelijke hutten. Men 
wacht dan, tot de vruchten vallen. Als het weer onstuimig is, komt 
de oogst spoedig binnen: in het tegenovergestelde geval zijn daar- 
mede wel 6 à 8 weken gemoeid. De vruchten zijn noten, bestaan- 
de uit een harde, houtige, van meer of minder groote, vleugel- 
achtige aanhangselen voorziene schaal, waarin het zaad ligt be- 
sloten; dit zaad is samengesteld uit twee groote, vetrijke lobben 
en een kiem. Die zaadlobben nu moeten afgescheiden en gedroogd 
worden. Volgens een van medio 1912 dateerend bericht van den 
Resident der Westerafdeeling van Borneo gaat men daartoe heden 
ten dage op de volgende wijze te werk. Men laat de vruchten 
kiemen, wat zeer snel kan geschieden door ze op een vochtige 
plaats op hoopen te zetten. Als de kiemen een paar dM. lang 
zijn, springt de noot open en levert het verwijderen van de schillen 
en het afbreken van de kiemen geen bezwaarop. De zaadlobben 
worden vervolgens gedroogd en dan als padi téngkawang ver- 
kocht. Zooals van zelf spreekt, oefent het kiemen een slechten 
invloed uit op het vetgehalte der zaadkernen. Beter was de oude 
werkwijze, zooals die volgens Bakker werd toegepast in het Ka- 
poeasgebied. De ingezamelde vruchten werden naar de hutten ín 
het bosch gebracht, daar door dorschen van de vleugels ontdaan 
en voorloopig op hoopen gezet, die voor regen werden beschut. 
Was het inzamelen afgeloopen, dan vervaardigde men groote kor- 
ven van bamboe, die men niet geheel gevuld (met het oog op het 
uitzetten der vruchten) in de rivier dompelde onder vlotten. Door het 
