EI. 
Exploitatie. 
Bereiding. 
Opbrengst. 
8 SAPOTACEAE. 
Deze gëtah’s zijn afkomstig van een groot aantal Sapotaceae, 
waaronder Palaquium Gutta, Burck met zijn verscheidenheden (door 
Burck beschreven als Pal. borneense en Pal. oblongifolium) uitmunt 
door de hoedanigheid van zijn product. In kwaliteit daarop volgt dat 
van Payena Leerii, Kurz en wellicht een of meer naverwante Payena- 
soorten, terwijl dat van Palaquium Treubii veel bescheidener prijzen 
bedingt, doch nog altijd een waardevolle gëtah is. De beste soor- 
ten zijn gekenmerkt door een gunstige verhouding tusschen zuive- 
re guita en de daarmede steeds samengaande harsachtige lichamen. 
Het product wordt door de inlanders gewonnen door de in de 
bosschen verspreid voorkomende boomen te vellen, nadat men 
zich door het maken van een insnijding in den stam ervan heeft 
overtuigd, dat het melksap van zoodanige kwaliteit is, dat het 
de moeite van het kappen loonen zal. Op Borneo legt men blokken 
hout op den bodem om te voorkomen, dat de te vellen stam op 
den grond zal komen te rusten, in welk geval het onderste deel 
onbereikbaar zou zijn. Soms wordt het voor noodzakelijk gehou- 
den den gevelden boom van zijn kruin te ontdoen, omdat men 
meent, dat als de stam zoodanig helt, dat de kruin lager ligt, het 
melksap uit den stam wegtrekt. Na het kappen wordt de stam tot 
aan de plaats waar de eerste takken ontspringen op afstanden van 
1 à 1!/, voet tot op het hout toe geringd met een scherpe guts 
van ca 20 mM. breedte. Indien het melksap dikvloeibaar is, zooals 
bij Palaquium Gutta, Burck, verwerkt men den bast in den uitge- 
hakten ring tot haksel om het afdruipen zooveel mogelijk tegen 
te gaan: indien de latex daarentegen dunvloeibaar is, zooals bij 
Payena Leerii, Kurz, dan vangt men haar op in gespleten bam- 
boegeledingen, klapperdoppen, gevouwen palmbladeren e. d. Het in 
de ringen gestolde melksap wordt met behulp van een ijzeren schra- 
pertje ingezameld. Tehuis, of in een tijdelijke verblijfplaats in het 
bosch, wordt de latex of de met wat water aangelengde vlokkige 
massa (bijaldien de coagulatie al is begonnen) boven een zwak 
vuur tot stollen gebracht. Nog warm zijnde, wordt het coagulaat 
op een plank of mat uitgetreden tot een breed vel, dat dan wordt 
opgerold, of wel gekneed tot den vorm van een leverworst of 
van een peer. Het melksap van soorten welke dikvloeibare latex 
leveren, die reeds in de insnijdingen coaguleert, is natuurlijk 
sterk verontreinigd met hout- en schorsdeeltjes. Om de daar- 
van bereide gëtah te zuiveren brengt men haar, in stukjes ge- 
kapt, in warm water, waardoor zij plastisch wordt. Bij kleine 
hoeveelheden tegelijk wordt dan de weeke gëtah uitgetreden, uit- 
geslagen of met de handen uitgetrokken tot een dunne plaat, 
waarvan de overmaat van verontreinigingen wordt verwijderd door 
afspoelen in koud water of door afwrijven met de hand. Deze 
bewerking wordt, zoo noodig, eenige malen herhaald. 
Geeft men zich eenerzijds moeite om de niet in de gêtah thuis- 
hoorende stoffen te verwijderen, het spreekt vanzelf, dat men, als 
het nuttig voorkomt, aan de getah bastschraapsel toevoegt om de 
waar te vervalschen. 
De opbrengsten per boom, doch meer nog de opgaven daar- 
omtrent van de inlanders, loopen sterk uiteen. Volgens Tromp de 
Haas leveren in het bosch boomen van 15 à 25-jarigen leeftijd 
