MORIN DA. 211 
y 
_270/8463. wasschen of koken in loogwater, omdat anders het was niet hechten 
wil. Het verfbad wordt bereid uit twee deelen bêngkoedoe en een deel 
djirék (Symplocos) of sasah (Aporosa frutescens, Bl.) als mordant; 
het te verven werkstuk wordt er echter niet ingedompeld, doch het 
afkooksel wordt over het batiksel uitgegoten en er met de vlakke hand 
ingewreven, zoowel aan de boven- als aan de onderzijde. Om een 
intens roode kleur te verkrijgen moet het goed 24 dagenachtereen wor- 
den behandeld en om de 6 dagen worden uitgespoeld en gewasschen. 
Volgens dezelfde schijvers (Vlechtwerk, bl. 77) wordt in Djogja 
bengkoedoe ook gebruikt als kleurmiddel voor pandan- en mèn- 
dong-vlechtmateriaal. 
Hiervoor werd reeds met een enkel woord melding gemaakt van 
de concurrentie, de bêngkoedoe aangedaan door de ingevoerde 
synthetische kleurstof. Het is echter waarschijnlijk, dat het natuur- 
product zal blijven bestaan naast dat der chemische nijverheid, 
omdat elk daarvan in de batik-industrie een eigen plaats heeft ver- 
kregen (zie ook onder Indigofera spec. div.). De Heeren Gebr. 
Hymans te Semarang schreven mij in September 1912 het vol- 
gende: Dat de natuurlijke bêngkoedoe, evenals de indigo, niet ge- 
heel is verdrongen, is niet — zooals dikwijls wordt beweerd — te 
danken aan een overdreven en ongemotiveerd conservatisme van 
den inlander, doch uitsluitend een gevolg van het onvermogen van 
het kunstproduct om diepe, rijpe kleuren te geven. Daar waar de 
heerschende smaak een donkere kleur verlangt, als in Solo, heeft 
het gebruik der natuurlijke kleurstoffen de overhand. Elders echter, 
als in Pekalongan, heeft men behagen in heldere, frissche kleuren en 
tot het verkrijgen van die nuances leent zich het europeesche fa- 
brikaat uitstekend. Het gebruik daarvan in Pekalongan is daarom 
toenemend, ten koste van het natuurproduct. In geval een diepe 
kleur wordt vereischt en de prijs van de batik het gebruik van 
plantaardige bëngkoedoe niet toestaat, behelpt de pekalongansche 
batiker zich, door het met kunstmatige bëngkoedoe geverfde doek 
even door een soga- of wel djingga- of indigo-bad te halen; de 
inwerking van deze verfstoffen geeft een donkere tint en het doel 
van den batiker is dus zoo goed als kosteloos bereikt, daar hij voor 
zijn werk toch steeds indigo- of sogakuipen bij de hand heeft. Alleen 
voor het vervaardigen van zeer fijne kains maakt hij gebruik van uit- 
sluitend plantaardige verfstoffen, want afgescheiden nog van de 
omstandigheid, dat hij daarmede elke gewenschte nuance kan ver- 
krijgen, wordt beweerd, hetzij ten rechte of ten onrechte, dat de plant- 
aardige kleuren beter bestand zijn tegen de inwerking van het licht. 
In Pekalongan worden in hoofdzaak drie (met het” en 
mede, vier) soorten bëngkoedoe verhandeld: 
1) plaatselijk geteelde, die verkocht wordt tegen f8 p.p. natten 
bast, overeenkomend met pl. m. f 40 p.p. drogen bast. 
2) buitenzorgsche bêngkoedoe, die naar gelang van de kwaliteit 
(het meer of minder voorkomen van houtige bestanddeelen en 
dooden bast) plaatselijk wordt verkocht voor 30 à 40 gulden droog. 
3) moluksche bëngkoedoe (zie Morinda bracteata, Roxb.). 
4) europeesche béngkoedoe met 40 °/, bêngkoedoegehalte, waar- 
voor thans (Sept. 1912) de prijs f 115 per kist van 10 blikken 
à 200 tabletten bedraagt. 
